Марказий Осиё янги технологик давр чорлови қаршисида: Ақаба жараёни доирасидаги минтақа етакчилари учрашувининг стратегик аҳамияти
Асрлар давомида Евросиё бепоён кенгликларини ягона иқтисодий ва маданий макон ўлароқ бирлаштирган Буюк ипак йўли шунчаки савдо карвонлари ўтадиган географик йўналиш эмас, балки Шарқ билан Ғарб ўртасида илм-фан ютуқлари, фалсафий қарашлар, давлат бошқаруви тажрибаси ва цивилизациялараро мулоқот алмашинувини таъминлаган ҳаётбахш артерия вазифасини бажарган. Тарихнинг ана шу буюк чорраҳасида жойлашган Марказий Осиё давлатлари йигирма биринчи асрда бутунлай янги мазмундаги глобал ўзгаришлар остонасида турибди.
Ўтмишда минтақа тараққиёти ва барқарорлиги карвон йўллари хавфсизлиги, шаҳарлар ва халқлар ўртасидаги савдо-сотиқ узлуксизлиги билан белгиланган. Замонавий дунёда эса давлатлар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик рақамли технология, ахборот оқими ва юқори интеллектуал тизим маконига кўчди. Энди хавфсизлик тушунчаси фақат давлат чегараси дахлсизлиги, анъанавий ҳарбий ҳамкорлик ёки жисмоний таҳдидни бартараф этиш билан чекланмайди. Сунъий интеллект технологиясининг шиддатли ривожи шундай янги халқаро воқеликни шакллантирмоқдаки, виртуал макондаги трансчегаравий хатарга қарши фақат биргаликда сиёсий ирода ва уйғунлашган интеллектуал салоҳият билангина муносиб жавоб қайтариш мумкин.
Айнан шу нуқтаи назардан Ўзбекистон Республикаси Президенти матбуот хизмати хабарига кўра, давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёевнинг Қозоғистон Республикаси Президенти Қосим-Жомарт Тоқаев ва Иордания Ҳошимийлар Подшоҳлиги Подшоҳи Абдулла II таклифига биноан 2026 йил 5-6 ноябрь кунлари амалий ташриф билан Остона шаҳрида бўлиши минтақавий дипломатияда муҳим босқични бошлаб бериши кутиляпти. Ташриф доирасида Ўзбекистон етакчиси сунъий интеллект соҳасида хавфсизликни таъминлаш, СИ террористик ва экстремистик мақсадларда ишлатилишига қарши курашиш, шунингдек янги технологик хатар ҳамда таҳдидларга жавоб қайтаришда халқаро ва минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлаш масалаларига бағишланган Марказий Осиё давлатлари етакчиларининг Ақаба жараёни доирасидаги юқори даражали учрашувида иштирок этади. Мазкур анжуман моҳиятан минтақавий ҳамкорликнинг янги босқичига қадам қўйгани, анъанавий хавфсизлик кун тартиби эндиликда рақамли маконни ҳимоя қилиш ва СИни хавфсиз ривожлантириш бўйича келишилган ёндашувларни шакллантириш орқали бойиб бораётганини англатади.
Марказий Осиё давлатларининг бугунги каби мураккаб глобал ва технологик масалаларни бир даврада, ягона минтақавий позициядан туриб муҳокама қила олиш даражасига етгани ўз-ўзидан содир бўлган жараён эмас.
Остонада ўтадиган саммит Ақаба жараёни доирасида ташкил этилаётгани билан алоҳида аҳамият касб этади. Ақаба жараёни 2015 йил Иордания Ҳошимийлар Подшоҳлиги Подшоҳи Абдулла II томонидан илгари сурилган нуфузли халқаро ташаббус бўлиб, асосий мақсади терроризм ва экстремизмга қарши курашда глобал ҳамкорликни мустаҳкамлаш, давлатлар, махсус хизматлар ва ҳарбий идоралар ўртасида тажриба алмашиш ҳамда хавфсизлик соҳасидаги қўшма саъй-ҳаракатни мувофиқлаштиришдан иборат. «Дунё» ахборот агентлиги шарҳида қайд этилганидек, анъанавий халқаро ташкилотлардан фарқли ўлароқ, Ақаба жараёни доимий котибият, расмий аъзолик тизими ёки юридик жиҳатдан мажбурий бюрократик механизмга эга эмас. Учрашувлар норасмий ва юқори даражадаги ишонч руҳида, аниқ минтақавий ёки мавзули хавфсизлик муаммосига бағишланган ҳолда ўтади. Ўтган ўн бир йил мобайнида ушбу мулоқот майдони Иордания, Албания, Болгария, Нидерландия, Нигерия, Руанда, АҚШ, Индонезия, Сингапур, Испания, Италия, Норвегия, Бразилия каби давлатлар ҳамда БМТ доирасида йиғилишлар ўтказиб, Шарқий ва Ғарбий Африка, Соҳил минтақаси, Болқон ярим ороли, Жануби-Шарқий Осиё ва Лотин Америкасидаги хавфсизлик муаммоларини қамраб олди.
Марказий Осиё мамлакатлари, хусусан Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг Иордания билан хавфсизлик ва сиёсий мулоқот борасидаги ҳамкорлиги сўнгги йилларда жадал ривожланди. 2025 йил 25-26 август кунлари Иордания Подшоҳи Абдулла II Ўзбекистонга амалга оширган тарихий илк давлат ташрифи ва Самарқандда бўлиб ўтган олий даражадаги музокара икки томонлама муносабатда янги саҳифа очди. Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги хабар берганидек, ўшанда Самарқандда ўн бешта икки томонлама ҳужжат, жумладан экстрадиция тўғрисидаги битим имзоланиб, бағрикенг ва маърифатли ислом ғоясини бирга тарғиб қилиш бўйича келишувга эришилган. Ўшанда Президент Шавкат Мирзиёев Ақаба жараёни ташаббусини юқори баҳолаб, ушбу муҳим платформанинг навбатдаги йиғилишларидан бирини Самарқанд шаҳрида ўтказишни таклиф қилган эди. Шунингдек, 2025 йил октябрь ойида Рим шаҳрида Иордания ва Италия ҳамраислигида ўтказилган Ақаба жараёни навбатдаги йиғилишида мамлакатимиз ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидов ҳамда Қозоғистон ташқи ишлар вазири Ермек Кошербаев фаол иштирок этди. Остонада бўлиб ўтадиган бу галги учрашув эса Ақаба жараёни тарихида илк бор Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари даражасида бевосита сунъий интеллект хавфсизлиги масаласига бағишланаётгани билан эътиборга молик.
СИ масаласи аксил террор мавзусига оид мулоқот доирасида диққат марказига чиқиши бежиз эмас. Технология тараққиёти замонавий таҳдид табиатини тубдан ўзгартириб юборди. Бугунги кунда генератив СИ воситасидан экстремистик тарғибот материали яратиш, турли тилда ва маҳаллий аудитория руҳиятига мослаштирилган дезинформация ҳамда манипулятив контентни автоматлаштирилган тарзда тарқатиш мақсадида фойдаланиш хавфи ортиб бормоқда. Овоз, тасвир ва видеони синтез қилиш технологияси – дипфейклар ёрдамида жамиятдаги ишончни издан чиқариш, давлат институтларини обрўсизлантириш ва ижтимоий беқарорлик келтириб чиқаришга уриниш тез-тез кузатилмоқда. Бундан ташқари рақамли алгоритмнинг трансмиллий уюшган жиноятчилик, ноқонуний молиявий амалиёт, учувчисиз қурилма ва мухтор тизимни бошқариш, шунингдек ҳаётий муҳим давлат инфратузилмасига қарши кибер ҳужум уюштиришда қўлланиши эҳтимоли миллий хавфсизлик тизими олдига мисли кўрилмаган синовларни қўймоқда. БМТ Терроризмга қарши кураш бошқармаси тадқиқотида таъкидланганидек, рақамли алгоритм ва виртуал тармоқ давлат чегарасини тан олмайди. Бир мамлакат ҳудудидан ташқарида яратилган бузғунчи алгоритм сониялар ичида бутун бир минтақа ахборот маконига кириб бориши мумкин. Шу боис бундай таҳдидни фақат миллий механизм доирасида бартараф этиб бўлмайди. Айни салбий ҳолатларга қарши халқаро ва минтақавий мувофиқлаштирув ҳаётий заруратга айланган.
Минтақавий барқарорлик ва технология хавфсизлигининг янги архитектурасини барпо этишда Ўзбекистон ва Қозоғистон стратегик шериклиги ва иттифоқчилиги ҳал қилувчи ўрин тутади. Минтақанинг икки йирик давлати ўртасидаги олий даражадаги сиёсий мулоқот, хусусан 2024 йил таъсис этилиб, 2025 йил ноябрь ойида Тошкентда иккинчи йиғилишини ўтказган Олий давлатлараро кенгаш фаолияти ҳамда 2026 йил давомида Бухоро ва Остона шаҳарларида бўлиб ўтган сермаҳсул учрашувлар икки қардош мамлакат ҳамкорлигини юқори босқичга олиб чиқди. Бугунги кунда 4 миллиард долларга етган ўзаро товар айирбошлаш миқдорини 2030 йилга қадар 10 миллиард долларга етказиш мақсад қилинган. Умумий қиймати 8 миллиард доллардан зиёд саноат кооперацияси дастури амалга оширилмоқда. «Марказий Осиё» халқаро саноат кооперацияси маркази ҳамда Учқудуқ – Қизилўрда транспорт йўлаги каби стратегик лойиҳалар ҳаётга татбиқ этилмоқда.
Энг муҳими, Тошкент ва Остона рақамли трансформация ҳамда СИ экотизимини ривожлантиришда бир-бирини тўлдирувчи улкан салоҳиятга эга. Ўзбекистонда Сунъий интеллект технологияларини 2030 йилга қадар ривожлантириш стратегияси қабул қилиниб, Рақамли технологиялар вазирлиги ҳузурида махсус марказ ташкил этилди, АҚШнинг «Nvidia» компанияси билан ҳамкорликда суперкомпьютер кластерини ишга тушириш, Қорақалпоғистонда СИ маълумот марказлари учун махсус имтиёзли хаб, Нурафшонда Келажак технологиялари маркази барпо этиш жадал тус олган. Қозоғистонда эса Президент Қосим-Жомарт Тоқаев ташаббуси билан Остонада «Alem.ai» халқаро СИ маркази, икки суперкомпьютер, «Astana Hub» ресурси, «alem.cloud» ва «AlemLLM» миллий инфратузилмаси ҳамда ихтисослашган тадқиқот университети фаолияти йўлга қўйилган. Бухорода ўтган музокарада эътироф этилганидек, ёш дастурчилар ва стартапларни бирлаштирувчи «National AI Hackathon» каби ташаббуслар ҳамда кадрлар тайёрлаш бўйича ҳамкорлик икки давлат инновацион уйғунлигини намоён этади. Умумий дипломатик саъй-ҳаракат қанчалик ҳамоҳанг эканини шундан ҳам кўриш мумкинки, Остонада Ақаба жараёни саммити ўтаётган кунлари Самарқанд шаҳрида Президент Шавкат Мирзиёев 2024 йилги Остона ШҲТ саммитида илгари сурган ташаббуси асосида «Рақамли трансформация даврида хавфсизлик: янги технология ривожланишини ҳисобга олган ҳолда терроризм ва экстремизмга қарши курашиш» мавзусидаги ШҲТ плюс биринчи экспертлар мулоқоти 24 давлатдан 33 делегация иштирокида давом этяпти. Бу икки пойтахтнинг минтақавий хавфсизликни мустаҳкамлашдаги ўрни бир-бирини тўлдиришининг ёрқин ифодасидир.
Янги трансчегаравий таҳдидлар шароитида Марказий Осиёнинг умумий хавфсизлик макони сифатидаги ҳамкорлиги аниқ амалий йўналишларни қамраб олган. Мазкур жараён тезкор ахборот ва эксперт баҳоси алмашиш, террор хавфининг барвақт олдини олиш бўйича қўшма ёндашувлар ишлаб чиқиш, давлат институтларининг рақамли хавфсизлик соҳасидаги салоҳиятини ошириш ҳамда мудофаа, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар ва махсус хизматлар ўртасидаги тизимли мулоқотни кенгайтириш мақсадларини кўзлайди. Рақамли инфратузилмани ҳимоя қилиш, халқаро-ҳуқуқий базани уйғунлаштириш, сунъий интеллект ва кибер хавфсизлик бўйича юқори малакали мутахассислар тайёрлаш ҳамда жамиятда янги технологиядан масъулиятли фойдаланиш маданиятини шакллантириш устувор вазифага айланмоқда. Таъкидлаш жоиз, Марказий Осиёда минтақавий хавфсизлик тизимини мустаҳкамлаш ҳеч қачон ёпиқ блок тузиш ёки минтақани бошқа давлатларга қарши қўйишни англатмайди. Аксинча, бу давлат суверенитетини ўзаро ҳурмат қилиш, миллий манфаатларни ҳисобга олиш, тенг ҳуқуқлилик ва халқаро меъёрларга асосланган очиқ ва самарали ҳамкорлик моделидир.
Ана шу очиқлик сиёсати туфайли Марказий Осиё глобал ўзаро ҳамкорлик тизимида тобора фаол ўрин эгалламоқда. Минтақа давлатлари дунёнинг етакчи марказлари ва технологик ҳамкорлари билан «Марказий Осиё плюс» форматлари доирасидаги мулоқотни изчил кенгайтирмоқда. Самарқандда 2025 йил апрелда бўлиб ўтган «Марказий Осиё – Европа Иттифоқи» биринчи саммити, 2026 йил 19 октябрь куни ўтказилган «C5+1» форматидаги Марказий Осиё давлатлари ва АҚШ ташқи сиёсат идоралари раҳбарлари учрашуви, 2026 йил сентябрдаги биринчи «Марказий Осиё – Корея Республикаси» бизнес саммити, шунингдек Хитой, Россия, Япония, Италия ҳамда Кўрфаз араб давлатлари ҳамкорлик кенгаши билан йўлга қўйилган кўп томонлама механизмлар хавфсизлик, иқтисодиёт ва юқори технология соҳасида халқаро шерикликни мазмунан бойитмоқда. Корея Республикаси билан саммитда Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, халқаро ҳамкорлар Марказий Осиёни 80 миллиондан ортиқ аҳоли, ўсиб бораётган талаб ҳамда улкан ресурс, энергетика ва инсон салоҳиятига эга ягона имкониятлар макони сифатида қабул қилаётгани минтақамизнинг глобал кун тартибини шакллантиришда мустақил иштирокчига айланганидан далолат беради. Бу жараёнда БМТ ва ташкилотнинг ихтисослашган тузилмалари – Терроризмга қарши кураш бошқармаси, Превентив дипломатия бўйича минтақавий марказ, ЕХҲТ, Интерпол ва Халқаро электр алоқа иттифоқи билан ҳамкорлик муҳим ўрин тутади. 2024 йилги БМТ «Келажак саммити»да қабул қилинган янги технологиялардан террор мақсадида фойдаланишга қарши курашиш мажбурияти ҳамда БМТнинг Кибер хавфсизлик ва янги технологиялар бўйича глобал дастури ва «CT TECH+» ташаббуси доирасида Марказий Осиё мутахассислари учун ўтказилаётган амалий машғулотлар минтақавий саъй-ҳаракатларнинг универсал халқаро меъёрлар билан ҳамоҳанглигини таъминламоқда.
Остонадаги муҳокамаларнинг фундаментал фалсафаси сунъий интеллектга фақат таҳдид манбаи сифатида бир ёқлама қарашдан холидир. Давлатлар олдида турган бош вазифа технология тараққиётини чеклаш ёки сунъий тўсиқлар яратиш эмас, балки СИдан хавфсиз, масъулиятли ва бунёдкорлик мақсадларида фойдаланиш учун ишончли шароит яратишдан иборат. Оқилона ва ахлоқий меъёрлар асосида бошқарилган СИ давлат бошқарувини модернизация қилиш, иқтисодиёт рақобатбардошлигини ошириш, таълим ва илм-фанни ривожлантиришнинг қудратли драйверидир. Ҳисоб-китобга кўра, СИ яқин беш йил давомида минтақадаги ҳар бир мамлакат иқтисодиётида камида 10 миллиард долларлик қўшилган қиймат яратиш имконини беради. Бугуннинг ўзида Ўзбекистонда тиббиёт соҳасига СИ жорий этилиши натижасида инсульт ва кўкрак саратонини аниқлашда ташҳис вақти 80 фоиз тежаб қолинмоқда, мактаб ва олийгоҳларда виртуал ўқитувчи ёрдамчилари, темир йўл ва транспорт хавфсизлиги мониторинги ҳамда ерни масофавий зондлашга мўлжалланган «Samarqand-2028» сунъий йўлдоши учун интеллектуал модул ишлаб чиқилмоқда. Бундан ташқари СИ алгоритмининг ўзи экстремистик хатарни барвақт аниқлаш ва ахборот инфратузилмасини ҳимоя қилишда беқиёс восита бўлиб хизмат қилади. Тошкент давлат юридик университети экспертлари таъкидлаганидек, бу борадаги олтин қоида – инновацион ривожланиш, технологик суверенитет, фуқаролар ҳуқуқи ва халқаро хавфсизлик ўртасидаги мувозанатни сақлаш, яъни алгоритм маслаҳат берадиган, якуний қарор ва жавобгарлик эса доимо инсон назоратида қоладиган тизимни, юксак инсон капиталини шакллантиришдир.
Остона шаҳрида бўлиб ўтадиган Марказий Осиё етакчиларининг Ақаба жараёни доирасидаги учрашуви минтақа келажаги учун узоқ муддатли стратегик истиқбол очади. Дипломатик амалиёт нуқтаи назаридан минтақа давлатлари томонидан аллақачон эришилган мустаҳкам сиёсий ишонч ва қабул қилинган минтақавий хавфсизлик ҳужжатларини Остона саммити кун тартибига чиқарилган масалалар ҳамда келгуси ҳамкорлик истиқболидан аниқ фарқлаш лозим, албатта. Зеро, бўлажак музокара якуни сунъий интеллектдан террористик ва экстремистик тузилмалар томонидан фойдаланилишига қарши курашнинг умумий тамойилини ишлаб чиқиш, ахборот алмашиш механизмини такомиллаштириш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ва ихтисослашган рақамли идоралар ҳамкорлигини кучайтириш, қўшма экспертлик ва таълим платформаларини шакллантириш, шунингдек Иордания ва бошқа халқаро шериклар билан амалий алоқаларни чуқурлаштиришга кучли туртки бериши кутилмоқда.
Хулоса қилиб айтганда, Остонада ўтказиладиган олий даражадаги учрашув минтақавий хавфсизлик концепциясининг ўзи нечоғлик кенгайиб, чуқурлашиб бораётганини кўрсатади. Технология даврининг мураккаб синови қаршисида Марказий Осиё давлатлари тарқоқ ҳаракатланиш эмас, балки келишилган ёндашув, халқаро шериклик ва умумий масъулият йўлини танламоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ушбу нуфузли анжумандаги иштироки минтақавий ишончни мустаҳкамлаш, кўп томонлама превентив дипломатияни ривожлантириш ҳамда Марказий Осиёни замонавий халқаро муносабатларнинг мустақил, масъулиятли ва бунёдкор иштирокчиси сифатида қарор топтиришга қаратилган изчил ташқи сиёсий йўлимизнинг мантиқий давомидир. Бу жараён қадимги Буюк ипак йўли чорраҳасида жойлашган минтақамизни янги рақамли цивилизация даврида ҳам тинчлик, барқарорлик ва илғор тараққиёт маконига айлантириши шубҳасиз.
Абдуазиз Хидиров, ЎзА шарҳловчиси
