Жазирама саҳро ўртасидаги шаҳарда ёз чилласида муз қандай сақланган?
Атрофи қумли саҳролар билан ўралган Бухорода XIX аср ўрталарида ёзнинг энг иссиқ чилла кунларида ҳам бозорларда аҳолига узлуксиз муз сотилгани хорижлик сайёҳларни ҳайратга солган.
Ёз ойларида ҳарорат кескин кўтариладиган Зарафшон воҳасида аҳолини чучук сув ва салқин ичимликлар билан таъминлаш мураккаб муҳандислик ҳамда ташкилий ёндашувни талаб этган. Хорижлик сайҳларнинг қайдларига кўра, шаҳар мудофаа деворларининг айлана узунлиги ўн беш инглиз милини ташкил этиб, ўн битта дарвоза орқали ташқи дунё билан боғланган. Марказий Осиёнинг йирик савдо ва билим марказларидан бири ҳисобланган бу шаҳарда ўша вақтда юз эллик минг аҳоли истиқомат қилган. Атрофдаги қумли даштлардан келадиган иссиқ шамолга қарамай, шаҳар ичидаги ихчам сув тармоқлари ва ҳовузлар тизими микроиқлимни мўътадил ушлаб туришга хизмат қилган. Шаҳарни сув билан таъминлаш Зарафшон дарёсининг тармоқлари орқали амалга оширилиб, сув махсус каналлар ва ариқлар воситасида мевали боғлар ҳамда жамоат ҳавузларига йўналтирилган. Сув ресурсларини тақсимлаш ва тозалигини сақлаш шаҳар ижтимоий ҳаётининг энг муҳим йўналишларидан бири саналган.
Айнан шундай жуғрофий ва иқлим шароитида чилла даврида бозорларда музнинг мўл-кўл бўлиши ташқи кузатувчиларда катта таассурот қолдирган. Британиялик сайёҳ Йозеф Вольф Бухорога 1843–1845 йиллардаги ташрифига бағишланган хотираларида жазирама иссиқ кунларда шаҳар бозорларида муз ва турли мева шарбатлари мунтазам сотилганини алоҳида қайд этади. Табиий муз қиш ойларида музлаган ҳавузлардан, шунингдек, атрофдаги тоғли ҳудудлардан ва чуқур ер ости музхоналаридан йиғилган. Бу музхоналар қалин лой ва сомон қатламлари билан изоляция қилиниб, иссиқ ўтказмайдиган махсус қудуқ ва ертўлаларда ёзнинг охиригача сақланган. Бозорларга келтирилган муз бўлаклари аҳолига, айниқса, савдо расталарида салқин ичимликлар, мева шарбатлари ва қандолат маҳсулотлари тайёрлаш учун етказиб берилган.
Бухоро бозорлари фақат озиқ-овқат ва муз савдоси билан чекланмай, улкан савдо инфратузилмасини мужассам қилган эди. Шаҳарда уч юз олтмиш та масжид, йигирма иккита карвонсарой ва юзга яқин мадраса фаолият юритган. Бозорлар баланд гумбазли расталар ва ёпиқ чорсулардан иборат бўлиб, ҳар бир ҳунар ва савдо тури учун алоҳида кўчалар ажратилган. Расталарда маҳаллий пишиқ ипак газламалар, сағри чарм маҳсулотлари, ўткир тиғли қиличлар ва қуритилган мевалар сотилган. Шаҳар иқтисодиётининг ташқи алоқалари ҳам кенг кўламли бўлиб, Оренбург, Сибирь, Қўқон, Қошғар ва Ҳиндистондан келган карвонлар мунтазам равишда товар алмашинувини амалга оширган. Ҳиндистоннинг Синд вилояти ва Шикарпур шаҳридан келган уч юзга яқин савдо вакиллари шаҳар савдо ҳаётида фаол қатнашган.
Шаҳарнинг бошқарув тизими ва хўжалик ҳаётида бош вазир – қўшбеги Ҳакимбек алоҳида ўрин тутган. Сайёҳ Йозеф Вольфнинг кузатувларига кўра, қўшбеги Ҳакимбек Бухорони нафақат савдо, балки илм-фан ва муҳандислик марказига айлантириш мақсадида хорижлик олимлар, шифокорлар ва ҳунармандларни таклиф этиш сиёсатини олиб борган. Унинг даврида шаҳарсозлик ишлари жадаллашиб, жамоат бинолари, масжидлар ва шаҳар ташқарисидаги боғ-роғлар майдони кенгайтирилган. Шаҳарда уч юзта бошланғич мактаб мавжуд бўлиб, аҳолининг саводхонлик даражаси ва маданий турмуш тарзи юқори бўлган. Минглаб ҳунармандлар ва ипак бўёқчилари шаҳар саноатининг асосини ташкил этган.
Шаҳар марказида жойлашган, қадимги Арк қалъаси ҳокимият ва маъмурий бошқарувнинг ўзаги саналган. Қалъа атрофидаги майдонлар ва бозорлар кунлик ижтимоий мулоқот маркази вазифасини ўтаган. Шу билан бирга, Қоракўл вилоятидан келтириладиган ноёб қора мўйна – қоракўл терилари йилига икки юз минг донагача экспорт қилинган. Савдо йўлларининг хавфсизлиги ва воҳанинг сув иншоотларини тартибга солиш шаҳар фаровонлигининг асосий омили бўлган. Қўшни Самарқанд шаҳридаги ипакдан қоғоз ишлаб чиқариш ва Улуғбек расадхонаси анъаналари каби Бухородаги сув ҳамда муз сақлаш инфратузилмаси ҳам маҳаллий муҳандислик тафаккурининг амалий намунаси эди.
Йозеф Вольф ушбу жараённи тасвирлар экан, Бухоро аҳолисининг меҳмондўстлик одатлари, савдо маданияти ва мураккаб табиий шароитларга мослашиш маҳоратини юқори баҳолайди. Чилла иссиғида музни асраб қолиш ва уни кенг истеъмолга чиқариш технологияси оддий маиший қулайлик эмас, балки мураккаб воҳа цивилизациясининг иқтисодий барқарорлигини таъминлаган муҳим инфратузилмавий ютуқ эди.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади,
ЎзА
