Alisher Navoiy va arab tili: Buyuk mutafakkirning tilshunoslik mahorati
O‘n beshinchi asrda ham Turon ilmu ma’rifat o‘chog‘i edi. Bu davrda turkiy tilning buyuk homiysi Alisher Navoiy jahonshumul asarlar yaratdi. Ulug‘ mutafakkir o‘z ona tilining beqiyos qudratini namoyon etish uchun boshqa tillarni ham mukammal o‘zlashtirishi lozim edi. Arab tili o‘sha davr ziyolilari uchun asosiy bilim va tafakkur manbalaridan biri sanalgan. Islom olamida yaratilgan minglab nodir qo‘lyozmalar aynan shu tilda bitilgan edi. Navoiy bu murakkab tilni shunchaki o‘rganish bilan cheklanmadi. U lug‘at ilmining eng nozik qirralarini o‘zlashtirib, asrlar davomida sayqallangan so‘zlarni o‘z merosiga olib kirdi. Bu orqali u turkiy so‘zlashuv va yozuv madaniyatini yangi pog‘onaga olib chiqdi.
Alisher Navoiy arab tilining sarf va nahv qoidalarini asli ismi Abu Amr Jamoliddin Usmon binni Umar bo‘lgan, Ibn Hojib nomi bilan tanilgan alloma asarlari orqali chuqur o‘zlashtirgan. Bir ming bir yuz yetmish beshinchi va bir ming ikki yuz qirq to‘qqizinchi yillarda yashagan bu mutafakkir qomusiy bilimlar egasi edi. Uning “Qofiya” asari ilm ahli orasida “Sharhi Mullo” nomi bilan mashhur bo‘lib, madrasalarda asosiy qo‘llanma sifatida o‘qitilgan. Alisher Navoiy kamtarlik bilan o‘zini uning shogirdi deb ataydi. Uning “Arabiyatda dars aning virdi, Ibni Hojib kamina shogirdi” degan satrlarida buyuk ustozga nisbatan yuksak ehtirom o‘z aksini topgan.
Shoirning tilshunoslik bo‘yicha yana bir kuchli ilhom manbayi ulug‘ vatandoshimiz Mahmud Zamaxshariy merosi hisoblanadi. Bir ming yetmish beshinchi va bir ming bir yuz qirq to‘rtinchi yillarda yashagan bu alloma ko‘p asarlarini Makkada yozgani uchun butun Sharqda Jorulloh (“Allohning qo‘shnisi”) nomi bilan dong taratgan edi. Zamaxshariyning to‘rt tilli “Muqaddimat ul-adab” lug‘ati va “Al foiq fi g‘arib ul-hadis” kitobi bebaho manbalar edi. Bu nodir asarlar uzoq yillar Turon madrasalarida darslik sifatida qadrlangan. Navoiy “Sab’ai sayyor” dostonida Jorulloh kitoblarini harfma-harf o‘qib chiqqanini faxr bilan bayon qiladi. Shoir “Ibni Hojib demayki, Jorulloh, Oncha tafsir ishinda yo‘q ogoh. Tili zikri kalomi rabboniy, Harf bar harf zabt etib oni” deya Zamaxshariyni tafsir ilmida beqiyos olim sifatida e’tirof etadi.
Ulug‘ mutafakkir o‘z bilimlarini Qur’on oyatlari va payg‘ambar hadislarining mohir sharhlovchisi Ibn Hajar kitoblari orqali ham muttasil mustahkamlagan. Navoiy uni hadis ilmining sarbaland daraxtiga o‘xshatadi va “Ham hadis ichra sarbaland shajar, Kim yetishmay anga yuz Ibn Hajar” satrlarini bitadi. Uch nafar buyuk alloma – Zamaxshariy, Ibn Hojib va Ibn Hajar asarlari Navoiy uchun tuganmas bilim xazinasini yaratgan. Yoshlik davrida shakllangan bunday mustahkam bilimlar uning kamolot yoshidagi betakror ijodida o‘zining yorqin mevasini berdi.
Ushbu mashaqqatli izlanishlarning natijasi Navoiy asarlarining lug‘at tarkibida ko‘zga tashlanadi. Filologiya fanlari doktori, professor Ergash Umarovning yozishicha, mutafakkir shoir arabcha so‘z va iboralarni turkiy matn ichida uch xil mahorat bilan qo‘llagan. Dastlab u ko‘plab so‘zlarni sof holatda ishlatganini kuzatish mumkin. Ular qatoriga “firoq”, “tabib”, “sayyod”, “jallod”, “munavvar”, “maqbul”, “markab” kabilar kiradi. Shu bilan birga, “mehrob sham’i”, “sohib joh”, “xurshid anvar” kabi birikmalar matnga alohida joziba baxsh etgan.
Navbatdagi lingvistik bosqichda Navoiy arabcha o‘zaklarga turkiy qo‘shimchalarni qo‘shish orqali yangi ma’no qirralarini kashf qilgan. Masalan, “g‘ussadin”, “sham’ini”, “rahmatingdin”, “raqamni”, “labing hajridin”, “g‘arib ahvolima” birikmalari yorqin dalildir. Bu usul orqali shoir ikki tilning tabiiy qorishuvini va bir-birini uzviy boyitishini ta’minlagan. Olingan so‘zlar ona tilimizning ajralmas qismi sifatida jaranglay boshladi.
Eng muhim lingvistik usul sifatida shoir arabcha so‘zlarni sof turkiy fe’llar bilan biriktirib ishlatgan. Natijada lug‘at boyligi kengaydi. “Jam etib”, “tama qilma”, “ayladi marqum”, “qilg‘aylar tanazzul”, “etib ta’sir”, “faryod aylasam”, “mamnun aylamak” kabi ko‘plab birikmalar shu tariqa vujudga keldi. Bu teran yondashuv turkiy tilning ifoda qudratini oshirdi. Bu uning nafaqat tengsiz shoir, balki teran fikrli tilshunos olim ekanligini ham tasdiqlaydi.
Buyuk mutafakkirning bu yo‘ldagi ilmiy mehnatkashligi bugungi avlod uchun tengsiz ibrat maktabidir. Navoiy o‘z ona tilini ulug‘lash bilan bir qatorda, boshqa Sharq tillarini, ushbu tillarda bitilgan ilm-fan yutuqlarini ham chuqur o‘zlashtirgan. Navoiy qoldirgan ilmiy merosni teran o‘rganish milliy o‘zligimizni to‘laqonli anglashga xizmat qiladi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
