Аграр соҳани қўллаб-қувватлаш тизимининг бозор модели
Мамлакатимизда сўнгги йилларда қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимини тубдан ўзгартириш борасида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу борада соҳани маъмурий-режали бошқарувдан бозор тамойилларига ўтказишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Мазкур ислоҳотларнинг асосий мақсади – фермерларнинг мустақиллигини ошириш, маҳсулотнинг қўшилган қийматини ошириш ва экспорт салоҳиятини кенгайтириш билан бир қаторда, мамлакат озиқ-овқат хавфсизлигини мустаҳкамлашдан иборат. Ушбу трансформациянинг асосий драйвери пахта-тўқимачилик, ғаллачилик ва мева-сабзавотчиликда жорий этилган кластер тизими бўлди.
Аграр соҳада давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимининг энг муҳим ўзгариши сифатида пахта ва ғалланинг мажбурий давлат хариди амалиётидан воз кечилиши ҳамда бозор тамойилларига асосланган кластер тизимининг жорий этилишини қайд этиш лозим. Президентнинг 2019 йил 28 январдаги "Пахта-тўқимачилик ишлаб чиқаришини ташкил этишнинг замонавий шаклларини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида"ги фармони билан пахта хом ашёсини етиштиришдан уни чуқур қайта ишлашгача бўлган бутун жараённи бирлаштирувчи пахта-тўқимачилик кластерлари фаолияти учун ҳуқуқий асослар мустаҳкамланди. Кластерлар фермерларга молиявий хавфларни камайтириш, замонавий техника ва сифатли уруғлар билан таъминлаш орқали қишлоқ хўжалигида самарадорликни кескин оширди. Давлатнинг асосий роли тўғридан-тўғри аралашувдан тартибга солиш ва молиявий қўллаб-қувватлашга ўзгарди. Бу ўзгариш ғаллачиликда ҳам ўз аксини топди ва кластерлар тизимида маҳсулот етиштириш, қайта ишлаш ва сақлаш яхлит тизимга олиб келинди.
Молиявий кўмак, субсидиялар ва озиқ-овқат хавфсизлиги
Давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг иккинчи муҳим жиҳати субсидиялаш тизимининг мақсадли ва натижага йўналтирилган тусга кириши бўлди. Президентнинг 2020 йил 11 декабрдаги фармони билан тасдиқланган Қишлоқ хўжалигини ривожлантириш стратегияси ва 2021 йил 28 июлдаги "Қишлоқ хўжалигида сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори асосида маблағлар аниқ устувор йўналишларга, хусусан, сув тежовчи технологияларни (томчилатиб суғориш) жорий этишга йўналтирилди. Бу чоралар сув ресурслари тақчиллиги шароитида ердан максимал ҳосил олиш ва озиқ-овқат экинлари экиш майдонларини оптималлаштиришга қаратилди.
Кластер тизими пахта майдонларини қисқартириб, аҳолининг асосий эҳтиёжларини қондирувчи озиқ-овқат экинлари (картошка, сабзавотлар, мойли экинлар) учун қўшимча майдонлар ажратилишига шароит яратди. Бу эса бозорни ички озиқ-овқат маҳсулотлари билан тўлдириш ва импортга қарамликни камайтиришга хизмат қилди. Бу билан озиқ-овқат хавфсизлигининг асосий шартларидан бири таъминланди. Қўшимча равишда 2021 йил 9 мартдаги фармон билан экспорт фаолияти қўллаб-қувватланиши маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга ҳам ички, ҳам ташқи бозорларга йўналтирилган маҳсулот сифатини оширишга туртки берди.
Ер муносабатлари, инфратузилма ва келажак кафолати
Президентнинг 2021 йил 23 ноябрдаги фармони ер муносабатларини ислоҳ қилиш орқали қишлоқ хўжалиги ерларини очиқ танлов асосида узоқ муддатли ижарага бериш тизимини жорий этди. Бу фермер ва кластерларни ерга узоқ муддатли инвестиция киритишга ундади. 2020 йил 22 июндаги қарори асосидаги логистика ва совуқхоналар инфратузилмасини ривожлантириш чоралари эса озиқ-овқат маҳсулотларининг кафолатланган ҳолда сақланиши ва истеъмолчиларга сифатини йўқотмасдан етказилишини таъминлади. Бу, айниқса, мева-сабзавот кластерлари учун муҳим бўлиб, мавсумий нарх тебранишларининг олдини олиш орқали озиқ-овқат нархлари барқарорлигини қўллаб-қувватлади.
Ўзбекистондаги аграр соҳани давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимининг тубдан ўзгартирилиши – марказлашган режадан бозор механизмларига ва хом ашё иқтисодиётидан қўшилган қиймат яратишга ўтишдаги муҳим ва тизимли қадам бўлди. Кластер тизимининг жорий этилиши ва мақсадли субсидиялар ажратилиши, ер муносабатларининг ислоҳ қилиниши нафақат иқтисодий самарадорликни оширди, балки озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда ҳам муҳим омил бўлиб хизмат қилди. Келгусида бу ислоҳотларни янада чуқурлаштириш, аграр суғурта тизимини ривожлантириш ва соҳани тўлиқ рақамлаштириш орқали аграр тармоқнинг нафақат экспорт салоҳиятини, балки аҳолининг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини кафолатли таъминлашдаги ролини мустаҳкамлаш асосий мақсад ҳисобланади.
А.Ғаффоров,
ЎзА
