Зиёли бўлиш — жамият ва оила олдидаги масъулият
Ҳар бир жамиятнинг маънавий қиёфаси, тафаккур даражаси ва келажакка интилишида зиёлиларнинг ўрни алоҳида. Чунки мамлакат тараққиёти фақат иқтисодий имкониятлар, замонавий технологиялар ёки бунёд этилаётган иншоотлар билан эмас, балки инсонларнинг билим савияси, дунёқараши, маънавий қарашлари ва яратувчанлик салоҳияти билан ҳам белгиланади. Бу фазилатларни шакллантириш ва жамият ҳаётига татбиқ этишда эса зиёлилар ўз билими, тажрибаси ва ҳаётий қарашлари билан муҳим ўрин тутади.
Аслида, зиёлилик фақат олий маълумот, илмий даража ёки муайян касб эгаси бўлиш билан белгиланмайди. Ҳақиқий зиёли — билимни ҳаёт билан боғлай оладиган, воқеа-ҳодисаларга мустақил ва холис баҳо берадиган, жамиятдаги муаммоларга бефарқ қарамайдиган инсон. Унинг қадри эгаллаган унвони ёки мавқеи билангина эмас, балки билими, тафаккури ва амалий фаолияти билан атрофидагиларга қандай наф келтираётгани билан ҳам ўлчанади.
Зиёли — жамиятнинг маънавий йўлбошчиси
Бугун ахборот оқими ниҳоятда тезлашган, турли қарашлар ва ғоялар инсонлар онгига таъсир кўрсатаётган бир шароитда зиёлиларнинг жамият олдидаги масъулияти янада ортмоқда. Чунки бугун одамларга шунчаки маълумот беришнинг ўзи кифоя эмас. Уларни олинган ахборотни тўғри англаш, таҳлил қилиш, ишончли манбани ажратиш ва мустақил хулоса чиқаришга ўргатиш ҳам муҳим.
Айниқса, ёш авлоднинг дунёқараши шаклланаётган даврда зиёлиларнинг сўзи ва шахсий намунаси катта аҳамиятга эга. Ўқитувчи билим бериш билан бирга ўқувчида изланишга қизиқиш уйғотади, олим илмий ҳақиқатни излашга ундайди, шифокор инсон ҳаёти ва саломатлигига масъулият билан муносабатда бўлиш намунасини кўрсатади, ижодкор эса жамиятнинг маънавий оламини бойитади. Демак, ҳар бир соҳадаги зиёли ўз касбий вазифасидан ташқари, жамиятнинг интеллектуал ва маънавий юксалишига ҳам ҳисса қўшади.
Бундай таъсир фақат маърузалар, китоблар ёки расмий тадбирлар билан чекланмайди. Одамлар зиёлининг кундалик ҳаётдаги муносабати, муомаласи, адолатга ёндашуви ва ўз ишига садоқатига ҳам қарайди. Шу маънода, шахсий ибрат ҳар қандай даъватдан таъсирчанроқ бўлиши мумкин. Сўзи билан амали бир, ҳақиқатни ҳурмат қиладиган, бошқаларнинг фикрини тинглайдиган ва масъулиятдан қочмайдиган инсонгина жамиятда ҳақиқий ишонч қозонади.
Зиёлиликнинг илк мактаби — оила
Инсоннинг дунёқараши, маънавий қарашлари ва ҳаётга муносабати, аввало, оилада шаклланади. Шу боис зиёлининг оиладаги ўрни унинг жамиятдаги фаолиятидан кам аҳамиятга эга эмас. Зеро, ўз билими, маданияти ва ҳаётий тажрибаси билан бошқаларга ўрнак бўлаётган инсон, энг аввало, ўз хонадонида ҳам шу фазилатларни намоён этиши керак.
Фарзандга китоб ўқишни тавсия қилишдан кўра, ота-онанинг ўзи мутолаа қилиши, одоб-ахлоқ ҳақида гапиришдан кўра, кундалик ҳаётда ҳурмат ва масъулият кўрсатиши кўпроқ самара беради. Оилада катталарнинг китобга, илмга, меҳнатга ва инсонларга бўлган муносабати боланинг келажакдаги қарашларига бевосита таъсир қилади.
Бугун бу масаланинг яна бир муҳим жиҳати бор. Рақамли технологиялар ва ижтимоий тармоқлар фарзандлар ҳаётининг ажралмас қисмига айланди. Энди уларни фақат ахборотдан чеклаш эмас, балки олинган маълумотни таҳлил қилиш, ишончли манбани ажратиш, ёлғон хабарлар ва турли манипуляцияларга берилмасликка ўргатиш зарур. Бу борада зиёли ота-оналарнинг масъулияти катта. Чунки замонавий тарбия болага тайёр фикрларни сингдиришдан эмас, балки унинг мустақил фикрлаш қобилиятини ривожлантиришдан бошланади.
Оиладаги яна бир муҳим вазифа — авлодлар ўртасидаги маънавий боғлиқликни сақлашдир. Бобо-бувиларнинг ҳаётий тажрибаси, ота-онанинг меҳнат ва масъулиятга муносабати, фарзандларнинг замонавий билим ва қарашлари ўзаро уйғунлашгандагина соғлом оилавий муҳит шаклланади. Зиёли инсон ана шу жараёнда анъана ва замонавийликни бир-бирига зид қўймасдан, уларнинг ўзаро боғлиқлигини тушунтира олиши лозим.
Ижтимоий масъулият — зиёлиликнинг муҳим мезони
Ҳақиқий зиёли жамиятдаги жараёнларни четдан кузатувчи эмас, балки уларга ўз билими ва имконияти доирасида ҳисса қўшувчи фаол инсон бўлиши керак. У маҳалласидаги, ҳудудидаги ёки ўз соҳасидаги муаммоларни кўриб туриб, бефарқ қолмайди. Зарур ўринда мутахассис сифатида фикр билдиради, асосли таклифлар беради, одамларни эзгу ташаббуслар атрофида бирлаштиради.
Бунда танқидий фикрнинг ҳам ўрни бор. Зиёлининг вазифаси ҳар қандай ҳолатни маъқуллаш ёки фақат камчиликларни санашдан иборат эмас. У муаммонинг сабабларини таҳлил қилиши, холис хулоса чиқариши ва унинг ечимига хизмат қиладиган таклифларни илгари суриши муҳим. Чунки жамият тараққиёти учун фикрлар хилма-хиллиги, очиқ муҳокама ва асосли мулоҳазалар зарур.
Зиёлиларнинг ижтимоий масъулияти, айниқса, ёшларни қўллаб-қувватлаш, иқтидорли болаларни кашф этиш, илм ва касб-ҳунарга қизиқишни ошириш, китобхонлик муҳитини кенгайтириш каби йўналишларда яққол намоён бўлади. Ҳар бир мутахассис ўз тажрибасини ёшлар билан бўлишиши, уларга йўл-йўриқ кўрсатиши, салоҳиятини рўёбга чиқаришга кўмаклашиши мумкин. Баъзан биргина самимий суҳбат, ўринли маслаҳат ёки қўллаб-қувватланган ташаббус ёш инсоннинг келажакдаги танловига жиддий таъсир кўрсатади.
Шунингдек, зиёлилар маҳалла ва таълим муассасалари, оила ва жамоат ташкилотлари ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашда ҳам фаол бўлиши зарур. Чунки тарбия, маърифат ва ижтимоий муҳит билан боғлиқ масалаларни биргина ташкилот ёки соҳа доирасида ҳал этиб бўлмайди. Бунинг учун турли йўналишдаги мутахассислар, фаол фуқаролар ва кенг жамоатчиликнинг биргаликдаги ҳаракати керак.
Миллий қадрият ва замонавий тафаккур уйғунлиги
Бугунги зиёлидан миллий ўзликни англаш ва замонавий дунёдаги ўзгаришларни тўғри баҳолаш қобилияти ҳам талаб этилади. Глобаллашув шароитида тил, тарих, маданият ва маънавий меросни асраш билан бирга, илм-фан, технология ва инновациялар ютуқларини ўзлаштириш ҳам муҳим. Бу икки йўналиш бир-бирига зид эмас, аксинча, бир-бирини тўлдиради.
Миллий қадриятларни сақлаш уларни фақат ўтмиш хотираси сифатида эъзозлаш эмас, балки бугунги ҳаётимиздаги аҳамиятини англаш ва келажак авлодга етказишдир. Она тилига ҳурмат, китобхонлик, меҳнатсеварлик, катталарга эҳтиром, кичикларга иззат, ҳалоллик ва бағрикенглик каби фазилатлар ҳар бир даврда ўз қадрини сақлайди. Зиёлиларнинг вазифаси эса ана шу қадриятларни замонавий билим ва тафаккур билан уйғун ҳолда намоён этишдир.
Шу маънода, бугун мамлакатимизда «Янги Ўзбекистон зиёлилари — миллий юксалиш таянчи» ғояси атрофида ўтказилаётган мулоқотлар алоҳида аҳамият касб этади. Турли соҳа вакилларининг бир майдонда жамланиши, жамият ҳаётидаги долзарб масалаларни муҳокама қилиши ва амалий таклифлар ишлаб чиқиши зиёлилар салоҳиятини умумий тараққиёт мақсадларига йўналтириш учун муҳим имкониятдир. Энг муҳими, бундай учрашувларда билдирилган фикрлар аниқ ташаббус ва натижаларга айланиши, зиёлилар билан давлат ва жамият ўртасидаги мулоқот изчил давом этиши лозим.
Тараққиёт масъулиятли тафаккурдан бошланади
Мамлакатнинг интеллектуал салоҳияти фақат олимлар ёки олий таълим муассасалари билан белгиланмайди. У ўқитувчи, шифокор, муҳандис, журналист, тадбиркор, санъаткор ва бошқа касб эгаларининг билими, маданияти ва ижтимоий фаоллигида ҳам намоён бўлади. Ҳар бир инсон ўз соҳасида масъулият билан ишласа, билим ва тажрибасини бошқалар билан бўлишса, жамиятнинг умумий тараққиётига муносиб ҳисса қўшган бўлади.
Шу боис зиёлиликни муайян тоифага мансублик эмас, балки юксак маънавий мезон ва ҳаёт тарзи сифатида англаш зарур. Бунда инсоннинг ўз оиласи, касби, маҳалласи ва Ватани олдидаги бурчи бир-биридан ажралмайди. Оиладаги ибрат жамиятдаги муносабатларга, жамиятдаги маърифий муҳит эса келажак авлоднинг дунёқарашига таъсир кўрсатади.
Зеро, миллатнинг юксалиши фақат қанча бино қурилгани, қандай технологиялар ўзлаштирилгани ёки иқтисодий кўрсаткичлар қай даражада ўсгани билан эмас, балки инсонларнинг қандай фикрлаши, қандай қадриятларга таяниши ва жамият олдидаги масъулиятини қай даражада ҳис этиши билан ҳам белгиланади. Шу маънода, зиёлининг энг катта хизмати — ўз билими билан инсонларга йўл кўрсатиш, шахсий намунаси билан ишонч уйғотиш ва жамиятнинг маънавий-интеллектуал юксалишига ҳисса қўшишдир.
Лола МИРАЛИЕВА,
Демократик жараёнларни
таҳлил қилиш маркази эксперти.