Замонавий театр: томошабин талаби ва ижодкор масъулияти

Бугунги кунда театрнинг жамият ҳаётидаги ўрни, ёшларнинг санъатга муносабати ва замонавий спектаклларнинг ижтимоий аҳамияти долзарб масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Рақамли технологиялар ва ижтимоий тармоқлар инсонлар ҳаётининг ажралмас қисмига айланган бир даврда театр олдида ҳам янги вазифалар пайдо бўлмоқда. Театрларнинг бугунги аҳволи, ёшларнинг соҳага муносабати ва замонавий театрнинг долзарб муаммолари ҳақида Ўзбекистон Театр арбоблари уюшмаси раиси вазифасини вақтинча бажарувчи Усмон Эратов билан суҳбатлашдик.

— Бугунги томошабин театрни қандай қабул қилади?

Бугунги томошабин театрни шунчаки томошагоҳ эмас, балки ўзининг ички “мен”и билан учрашадиган кўзгу сифатида қабул қиляпти. Буни кундалик ҳаётимизда, ҳар бир спектаклдан кейин яққол кўриш мумкин.

Мисол учун, илгари одамлар театрга фақат байрам кайфиятида, чиройли кийиниб, ҳордиқ чиқариш учун келишган бўлса, бугун залда йиғлаётган, ўйланаётган ва спектакль тугагандан кейин ҳам ўриндиғидан туролмай, карахт бўлиб ўтирган ёшларни кўп учратамиз. Яқинда бир руҳий-психологик драмадан кейин гувоҳи бўлдим: чироқлар ёниб, парда ёпилгач ҳам томошабинлар камида 5 дақиқа қарсак чалишни ҳам унутиб, жимгина ўтиришди. Мана шу сукут — бугунги томошабин театрни қанчалик чуқур ҳис қилаётганининг исботи. Ёшлар экрандаги сохта блогерлар ёки “TikTok”даги енгил контентдан чарчаб, театрга ҳақиқий, тирик одамнинг дардини, ҳаётий изтиробларини кўриш учун келишмоқда.

Бугун залда ўтирган инсон саҳнадаги кичик бир ёлғонни ёки актёрнинг ролга киришмаганини бир сонияда сезиб олади. Агар спектакль юзаки бўлса, улар антрактни ҳам кутмасдан зални тарк этишяпти. Аммо асар ҳаётий, рамзларга бой ва фалсафий бўлса, одамлар чипта тополмай, ойлаб навбат кутишга ҳам тайёр.

Бугун томошабинлар орасида шунчаки енгил комедия кўриб, кундалик ташвишларни унутгиси келадиганлар ҳам бор, албатта. Бироқ энг қувонарлиси, театр залларини жиддий драмаларни соғиниб келадиган янги интеллектуал қатлам тўлдирмоқда. Спектаклдан кейин ижтимоий тармоқларда оддий томошабинлар томонидан ёзилаётган узун-узун тақризлар, баҳс-мунозаралар бугун театр жамиятнинг энг жонли фикрлаш ва мулоқот майдонига айланганини кўрсатади.

— Ёшларнинг театрга қизиқиши ва интернет даврида театрнинг ўрни қандай?

Менинг фикримча, интернет ва ижтимоий тармоқлар театрни ўлдиргани йўқ, аксинча, унга янги нафас бағишлади.

Бугунги ёшлар виртуал дунёдаги рақамлиликдан, доимий “экраномания”дан чарчашди. Улар жонли энергия, ҳақиқий ҳиссиётлар ва инсон омилига эҳтиёж сезишмоқда. Шу сабабли ҳам ҳозир янгича ёндашувдаги спектаклларга ёшларнинг оқими жуда кучли.

Мантиқан олиб қараганда, ушбу интернет даврида театр инсон ўзлигини англайдиган, рақамли шовқиндан қочиб, жимжитликда фикрлайдиган хотиржам маскан вазифасини ўтаяпти. Бугун кино ёки “TikTok” беролмайдиган ўша сеҳрли “акс-садо” ва “жонлилик” театрнинг энг катта устунлигидир.

Виртуал дунё одамларни бир-биридан узоқлаштираётган бир пайтда, театр айнан “жонли энергия” ва ҳақиқий ҳис-туйғулар алмашинуви майдонига айланди. Монитор қаршисида ўтирган томошабин ҳеч қачон ололмайдиган ўша бетакрор ҳиссиётларни фақат театр саҳнаси тақдим эта олади.

Шундай экан, интернет театрни йўқ қилмади, балки электрон чипталар, ижтимоий тармоқлардаги рекламалар орқали унинг онлайн тарғиботи янги босқичга чиқишига хизмат қилмоқда.

— Бугунги театрларда қўйилаётган спектаклларда жамиятдаги муаммолар қай даражада акс этмоқда?

Биласизми, бу жуда нозик ва оғриқли савол. Менинг фикримча, бугунги томошабин театрга фақат дам олиш учун эмас, балки ўз қалбидаги исённи, жамиятдаги оғриқларни ва бугунги куннинг ҳақиқий дардини эшитиш учун келяпти. Одамлар экранлардаги мажбурий чиройли ҳаётдан, ижтимоий тармоқлардаги ясамаликдан чарчади ва саҳнадан ҳақиқатни қидирмоқда.

Агар бугунги реалликка холис баҳо берадиган бўлсак, театрларимизда ижобий силжишлар бор. Кейинги пайтларда коррупция, оилавий инқирозлар, мажбурий меҳнат, аёллар ҳуқуқлари ва ижтимоий тенгсизлик каби илгари гапириш чўчитиб келган мавзулар саҳнага олиб чиқиляпти. Бу — катта ютуқ.

Аммо тан олиш керак, жамиятнинг энг оғриқли, глобал ва тизимли муаммоларини чуқур фалсафий ҳамда бадиий таҳлил қилиш даражаси ҳали биз истагандек юқори эмас. Кўпинча муаммолар юзаки, маиший даражада ёки ҳаддан ташқари дидактик, яъни тайёр панд-насиҳат руҳида талқин қилиняпти. Томошабинга саҳнадан туриб “бу нотўғри, бу тўғри” деб ақл ўргатиш даври ўтди. Бугунги томошабин ўзи фикрлашни, саҳнадаги рамзлар ортига яширинган ҳақиқатни кашф этишни истайди. Жамиятнинг энг катта фожиаларини бадиий жиҳатдан юксакликка кўтариб, инсон руҳияти сифатида очиб беришда баъзан ижодкорларимизда жасорат, баъзан эса драматик маҳорат етишмаяпти.

Афсуски, жамиятнинг асл дардини бор бўйича, қўрқмасдан ва шу билан бирга юксак санъат даражасида кўрсата олган кучли асарлар бугун бармоқ билан санарли. Аммо умидсизликка тушишга асос йўқ. Бу борада театр жамоалари, ёш режиссёр ва драматурглар томонидан тинимсиз изланишлар олиб борилмоқда.

— Замонавий театрга нима етишмаяпти?

Бугунги кунда театр соҳасидаги асосий масалалар қуйидаги аҳволда: • Репертуар: Энг заиф нуқталардан бири. Замонавий драматургия сал оқсаяпти. Бугунги кун қаҳрамонини яратиб берадиган янги, ўткир сюжетли пьесалар кам. Театрлар ҳали ҳам классика ёки чайналган маиший мавзулар ҳисобига кун кўрмоқда.

Актёрлик маҳорати: Иқтидорли актёрлар кўп, аммо уларнинг кўпи тирикчилик ва машҳурлик илинжида сериаллар ва тўй хизматларига чалғиб кетган. Бу эса театрдаги образларнинг сифатига, репетициялар ва ички психологик тайёргарликка салбий таъсир қиляпти.

Режиссура: Янгича фикрлайдиган, жаҳон стандартидаги режиссёрлар тақчил. Саҳналаштиришда ҳали ҳам эски, анъанавий, "баландпарвоз" усуллардан тўлиқ воз кечилмаган. Экспериментлардан қўрқиш бор.

Реклама (Маркетинг): Реклама масаласи жуда суст. Театрлар ҳали ҳам SMM, тарғибот ва замонавий PR воситаларидан тўлиқ фойдалана олмаяпти. Спектакллар ҳақида маълумот тарқатиш тизими замондан орқада.

Томошабин масаласи: Театр маданияти шаклланиб бормоқда, бироқ спектакль пайтида телефондан фойдаланиш, кечикиб келиш, шовқин қилиш каби "томошабинлик маданияти" ҳали тўлиқ юксалгани йўқ.

— Театр ва ёшлар: улар бир-биридан узоқлашдими?     

—Менинг фикримча, ёшлар театрга орқа ўгиргани ёки ундан бутунлай узоқлашгани йўқ, шунчаки улар ўртасидаги мулоқот тили ўзгарди. Бугунги муаммо ёшларда эмас, балки театрнинг уларнинг дидини қондира олиши ёки ололмаслигида.

Агар театр ёш авлод билан ҳали ҳам эски замонда қўйилган, зерикарли ва 30 йил олдинги қолиплар тилида гаплашишда давом этса — ёшлар ундан табиий равишда қочади. Аммо қачонки саҳнада замонавий декорациялар, интерактив ёндашувлар, иммерсив театр усуллари, кучли визуал эффектлар ва энг муҳими — бугунги ёшларни қийнаётган ҳақиқий муаммолар олиб чиқилса, улар театр томон ўзлари талпинишади.

Бугун яна бир қизиқ феномен кузатиляпти: ёшлар доимий гаджетлардан, телефонлардан ва виртуал оламдаги сунъий интеллект (AI) технологияларидан чарчашди. Тўғри, сунъий интеллект матн ёзади, расм чизади, видео яратади, аммо у инсоний туйғуни — қалбни беролмайди. Бугунги рақамли дунёнинг ясамалиги, "экраномания"си ва алгоритмлар шовқини одамларни чарчатди. Мана шу боис, ҳозирги ёш авлод ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ жонли саҳнага, тирик энергия ва ҳақиқий инсоний мулоқотга ташна.

Улар экран ортидаги чиройли сохталикдан кўра, саҳнадаги актёрнинг кўз ёшини, машаққатли нафасини, ҳақиқий дардини жонли ҳис қилишни исташади. Шу сабабли ҳам замондошимизнинг дардини, ички изтиробларини теран очиб берувчи жиддий асарларга ҳамда инсонга енгиллик ва юксак эстетик завқ бағишлайдиган сифатли, мазмунли комедияларга ёшларнинг қизиқиши жуда баланд.

Хулоса қилсак, ёшлар театрдан кетгани йўқ. Улар фақат ўз даврининг тилида гапирадиган, уларнинг қалбини тушунадиган ва виртуал дунё беролмайдиган тириклик бахш эта оладиган театрни излашмоқда. Театр бунга тайёр бўлса, залларимиз ҳеч қачон бўшаб қолмайди

— Мазмунли суҳбатингиз учун ташаккур!

ЎзА мухбири

Ҳамроз Баёнов суҳбатлашди.