Yosh avlod – ustozning kasbiy qiyofasi

Bolaning bilimga munosabati ko‘pincha ustozining birgina savoli, tushuntirishi yoki unga bildirgan ishonchidan boshlanadi. O‘quvchidagi qobiliyatni payqash, fikrini eshitish, xatosini tushuntirish va yana urinib ko‘rishga undash o‘qituvchidan chuqur bilim bilan birga katta pedagogik mahoratni talab qiladi.

Biz Pedagogika universitetida ta’lim berar ekanmiz, har bir talabamiz timsolida kelajakda yuzlab bolalarning hayotiga ta’sir ko‘rsatadigan ustozni ko‘rishimiz kerak.

Shu ma’noda, ustoz tayyorlash mamlakatning kelgusi taraqqiyoti uchun mas’uliyat olishdir. Maktabga kirib borayotgan yosh mutaxassisning bilimi, dunyoqarashi va muomala madaniyati ertangi avlod tarbiyasida namoyon bo‘ladi. Pedagogik ta’limga qo‘yilayotgan talablarning mohiyatini ham shu mas’uliyat orqali anglash lozim.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida ta’limga qaratilayotgan e’tibor zamirida insonning o‘z qobiliyatini ro‘yobga chiqarishi, bilim va mehnati bilan munosib hayot kechirishi uchun sharoit yaratish maqsadi mujassam. Muallimning jamiyatdagi obro‘-e’tiborini mustahkamlash va yangi avlod pedagoglarini tayyorlash ushbu maqsadga xizmat qiladigan, bir-birini to‘ldiradigan vazifalardir.

Davlatimiz rahbarining 2026-yil 1-sentabr kuni maktab o‘quvchilari va ustoz-murabbiylariga yo‘llagan tabrigida ta’lim-tarbiyani rivojlantirishga bundan buyon ham ustuvor ahamiyat qaratilishi ta’kidlandi. Yoshlarning puxta bilim olishi, zamonaviy kasb-hunarlarni egallashi, ona tili va milliy madaniyatini chuqur bilishi bilan birga jahon ilmi yutuqlarini o‘zlashtirishi oldimizdagi vazifalar mazmunini belgilaydi. Bu talablar, avvalo, shunday avlodni tarbiyalay oladigan o‘qituvchini tayyorlashga daxldordir.

Muallimga ehtiromning mustahkam asosi

Xalqimiz hayotida ustozga hurmat alohida o‘rin tutadi. Bugun bu hurmat davlatning huquqiy kafolatlari bilan mustahkamlanmoqda. Konstitutsiyamizning 52-moddasida o‘qituvchi mehnatining jamiyat taraqqiyoti va avlod tarbiyasidagi o‘rni e’tirof etilib, uning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, farovonligi hamda kasbiy o‘sishi haqida g‘amxo‘rlik qilish davlat zimmasidagi vazifa sifatida belgilangan.

2024-yil 1-fevralda qabul qilingan «Pedagogning maqomi to‘g‘risida»gi Qonun ushbu yondashuvning amaliy asoslarini kuchaytirdi. Unda pedagogning kasbiy faoliyatiga noqonuniy aralashishga, uni kasbiga aloqador bo‘lmagan ishlarga jalb etishga, zimmasiga vazifasiga taalluqli bo‘lmagan hisobotlarni yuklashga qarshi kafolatlar belgilangan. Buning ta’lim uchun ahamiyati juda aniq: o‘qituvchining vaqti va salohiyati darsga, o‘quvchi bilan ishlashga, o‘z ustida izlanishga yo‘naltirilishi kerak.

Muallimning obro‘-e’tibori kundalik munosabatlarda ham ko‘rinadi. Uning kasbiy fikrini eshitish, darsga tayyorgarlik vaqtini qadrlash, maktab hayotiga oid qarorlarda tajribasiga tayanish zarur. Pedagogni qo‘llab-quvvatlash madaniyati ta’lim muassasasi rahbaridan boshlab ota-onagacha bo‘lgan hamkorlikda shakllanadi. Qonuniy kafolatning maktab hayotida ishlashi ana shu munosabatga ham bog‘liq.

Ayni paytda, ustozlik yuksak kasbiy mas’uliyatni talab etadi. Bola sha’nini hurmat qilish, baholashda adolatli bo‘lish, o‘quvchini kamsitmaslik, ota-ona bilan vazmin muloqot olib borish pedagog faoliyatining ajralmas mezonlaridir. O‘qituvchiga bo‘lgan ishonch uning bilimida va har kungi xatti-harakatida mustahkamlanadi. Pedagogning huquqlarini asrash bilan bolaning manfaatlarini himoya qilish bir maqsadga, sog‘lom ta’lim muhitini yaratishga xizmat qiladi.

Bo‘lajak o‘qituvchi bularni talabalik davridan anglab borishi zarur. Universitetdagi adolatli baholash, professor-o‘qituvchining talabaga hurmati va ilmiy halolligi yoshlar uchun kasbiy namuna bo‘ladi. Shuning uchun ustoz tayyorlaydigan oliygohning o‘zida talabchanlik va hurmat uyg‘unlashgan muhit bo‘lishi kerak. Talaba kelajakda maktabga o‘zi ko‘rgan muomala va o‘qitish madaniyatini ham olib boradi.

Pedagogik ta’lim oldidagi yangi mas’uliyat

Prezidentimizning 2025-yil 28-apreldagi «Pedagog kadrlar tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi farmoni pedagogik ta’limni yangilashning muhim yo‘nalishlarini belgiladi. Farmonga muvofiq, Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti negizida Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti tashkil etilib, unga mamlakatimizda pedagog kadrlar tayyorlash bo‘yicha yetakchi oliy ta’lim tashkiloti vazifasi yuklatildi.

Mazkur hujjatda ta’lim dasturlarini xalqaro tajriba asosida takomillashtirish, dual ta’lim imkoniyatlaridan keng foydalanish hamda ilm-fan va amaliyot uyg‘unligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, 2026/2027-o‘quv yilidan pedagogika sohasida tahsil olayotgan talabalar bilimini tashqi diagnostika qilish tizimini joriy etish belgilangan. Bunday yondashuv tayyorlanayotgan mutaxassisning bilimiga xolis baho berish zaruratini kuchaytiradi.

Biz bu vazifalarni universitet faoliyatining mazmuniga qo‘yilgan talab sifatida qabul qilishimiz lozim. Yetakchi oliygoh sifatidagi mas’uliyat o‘quv dasturidan tortib talabaning maktabdagi ilk darsigacha bo‘lgan jarayonda sezilishi kerak. Buning uchun qaysi bilim va ko‘nikmalar yetishmayotganini aniqlash, o‘qitish usullarini qayta ko‘rib chiqish va natijani muntazam baholash talab etiladi.

Pedagog tayyorlashda o‘quv dasturining har bir qismi bo‘lajak kasb bilan bog‘lanishi muhim. Masalan, yosh psixologiyasini o‘rgangan talaba o‘quvchining darsdagi tortinchoqligi yoki e’tiborsizligi ortida qanday sabablar bo‘lishi mumkinligini tahlil qila olishi kerak. Baholash nazariyasini bilgan talaba esa bolaning xatosini aniqlab, uni tuzatishga yordam beradigan topshiriq tuza olishi lozim. Bilim ana shunday amaliy harakatga aylanganda kasbiy tayyorgarlikning sifati ko‘rinadi.

Universitet uchun o‘z bitiruvchisining keyingi faoliyati ham muhim mezondir. U maktabda qaysi vazifani mustaqil bajara olyapti? Qaysi mavzuni tushuntirishda qiynalyapti? Sinfni boshqarish yoki ota-ona bilan muloqotda qanday yordamga muhtoj? Shu savollarga olingan javoblar o‘quv dasturlarini yaxshilash uchun asos bo‘lishi kerak. Bitiruvchi bilan aloqa diplom berilgan kunda uzilib qolmasligi lozim.

Maktab ehtiyoji bilan bog‘langan tayyorgarlik

Maktab o‘qituvchidan o‘z fanini bilishni, shu bilimni turli qobiliyat va tayyorgarlikka ega bolalarga tushuntira olishni kutadi. Bir sinfda mavzuni tez ilg‘aydigan, ko‘proq misolga ehtiyoj sezadigan, savol berishga tortinadigan o‘quvchilar bo‘ladi. Ularning har biri bilan ishlash uchun pedagog vaziyatni kuzatishi, usulini tanlashi va o‘z qarorini asoslay olishi kerak.

Shu sababli talabaning maktab amaliyoti aniq kasbiy vazifalar atrofida tashkil etilishi zarur. Dastlab tajribali ustozning darsini kuzatish, keyin darsning muayyan qismini tayyorlash, so‘ng mustaqil mashg‘ulot o‘tkazish o‘zaro bog‘langan bosqichlar bo‘lishi mumkin. Har bir bosqichdan keyin talaba murabbiy bilan birga o‘z faoliyatini tahlil qilishi kerak. Qaysi savol bolani o‘ylantirgani, qaysi izoh tushunarsiz bo‘lgani muhokama qilinsa, amaliyotning ta’limiy qiymati ortadi.

Buning uchun universitet o‘qituvchisi va maktabdagi murabbiy bir xil kasbiy mezonlarga tayanishi muhim. Talaba dars maqsadini belgilay oldimi, vaqtni to‘g‘ri taqsimladimi, barcha o‘quvchilarni jalb qildimi, o‘zlashtirishni tekshirdimi? Bunday mezonlar talabaning kuchli tomonlari va rivojlantirishi zarur bo‘lgan ko‘nikmalarini ko‘rsatadi. Unga berilgan aniq tavsiya keyingi darsida sinab ko‘rilishi kerak.

Amaliyotning mazmunini yaxshilash maktabdagi tajribali pedagog mehnatini ham qadrlashni talab qiladi. Yosh hamkasbiga dars tahlili, metodik maslahat va kasbiy ko‘mak beradigan ustoz kadr tayyorlash jarayonining muhim ishtirokchisidir. Uning tajribasini universitetdagi mashg‘ulotlarga olib kirish, talabalar bilan muhokama qilish foydali. Bu hamkorlikda maktabning real ehtiyoji va oliygohning ilmiy imkoniyati birlashadi.

Boshlang‘ich ta’limga tayyorlanayotgan mutaxassis uchun bolaning matnni anglab o‘qishi va fikrini ifodalashi qanday shakllanishini chuqur bilish zarur. Tabiiy fanlar o‘qituvchisi esa kuzatish va tajriba orqali xulosa chiqarishga o‘rgata olishi kerak. Har bir yo‘nalishda amaliy tayyorgarlik fan xususiyatidan kelib chiqishi lozim. Shu tariqa umumiy pedagogik bilim muayyan darsning mazmuni bilan boyiydi.

Yangi avlod ustozining kasbiy qiyofasi

Yangi avlod mutaxassisi deganda o‘z fanini chuqur egallagan, mustaqil fikrlaydigan, bolani tushunadigan va o‘rganishni davom ettiradigan pedagogni nazarda tutamiz. U o‘quvchiga tayyor javobni yetkazish bilan cheklanmay, savolning mohiyatini anglashga, dalil izlashga va xulosasini tushuntirishga yordam berishi kerak. Bunday o‘qituvchi darsda fikrlash uchun imkoniyat yaratadi.

Fan bo‘yicha puxta tayyorgarlik bu kasbiy qiyofaning asosidir. Metodik usul qanchalik jozibali bo‘lmasin, uning ortida aniq bilim turishi kerak. Talaba o‘zi tushunmagan hodisani bolaga sodda va to‘g‘ri tushuntira olmaydi. Shuning uchun pedagogik ta’limda mutaxassislik fanlarini chuqur o‘rganish bilan ularni o‘qitish metodikasini o‘zlashtirish bir-birini to‘ldirib borishi lozim.

O‘qituvchining nutqi ham alohida e’tibor talab qiladi. Murakkab tushunchani sodda ifodalash, savolni aniq qo‘yish, bolaning javobini sabr bilan eshitish amaliy mashq orqali rivojlanadi. Talabalarning qisqa darslar o‘tishi, bir mavzuni turli yoshdagi o‘quvchilarga moslab tushuntirishi, o‘z chiqishini tahlil qilishi foydali. Ravon nutq darsdagi muloqotni yaxshilaydi va bilimni tushunishni yengillashtiradi.

Bugungi pedagog uchun raqamli savodxonlik ham zarur. Elektron resursni tanlashda uning mazmuni, ishonchliligi va o‘quvchi yoshiga mosligini baholash kerak. Sun’iy intellekt vositalari topshiriq variantlarini tuzish yoki qo‘shimcha material izlashda yordam berishi mumkin. Biroq ular taqdim etgan ma’lumotning to‘g‘riligini tekshirish, bolaning shaxsiy ma’lumotlarini asrash va mualliflikka hurmat bilan munosabatda bo‘lish mas’uliyati pedagog zimmasida qoladi.

Talabaning mustaqil fikrini baholash usullari ham shunga mos rivojlanishi zarur. Masalan, tayyor matnni topshirish bilan birga uning mazmunini og‘zaki asoslash, dars ishlanmasini amalda ko‘rsatish yoki tanlangan usulning sababini tushuntirish talab etilishi mumkin. Shunda raqamli imkoniyatlardan foydalanish va haqiqiy kasbiy tayyorgarlik o‘rtasidagi bog‘liqlik saqlanadi. Texnologiya o‘qituvchining fikrlashi va mas’uliyatini kuchaytirishga xizmat qilishi kerak.

Har bir bolaning imkoniyatini ko‘ra olish

Ta’lim sifati haqida gapirganda har bir bolaning o‘rganish imkoniyatini e’tiborga olish zarur. Sinfdagi o‘quvchilarning rivojlanish sur’ati, ehtiyoji va hayotiy sharoiti turlicha bo‘lishi mumkin. Pedagog shu farqlarni sezishi, zarur hollarda psixolog va boshqa mutaxassislar bilan hamkorlik qilishi kerak. Bolaning o‘z kuchiga ishonchi ko‘p jihatdan ustozning unga qanday munosabatda bo‘lishiga bog‘liq.

Pedagogik ta’limda inklyuziv yondashuvni amaliy vaziyatlar orqali o‘rgatish muhim. Topshiriqni bolaning ehtiyojiga moslashtirish, ko‘rsatmani tushunarli shaklda berish, o‘quvchining individual o‘sishini kuzatish kasbiy ko‘nikma sifatida shakllanishi lozim. Bo‘lajak o‘qituvchi yordamga muhtoj bolani aniqlaganda qanday yo‘l tutishini bilishi kerak. Buning uchun talabalarga tegishli bilim bilan birga hamkorlik qilish tajribasi ham zarur.

Farzand tarbiyasida maktab va oilaning hamjihatligi alohida ahamiyatga ega. Ota-ona bilan suhbat faqat bolaning kamchiligini sanashdan iborat bo‘lib qolmasligi kerak. Pedagog kuzatgan holatini aniq tushuntirishi, bolaning yutug‘ini ham ko‘rsatishi va birgalikda bajariladigan vazifani kelishib olishi muhim. Bunday muloqot ishonchni mustahkamlaydi, tarbiyaviy ta’sirning izchil bo‘lishiga yordam beradi.

Milliy qadriyatlar tarbiyada o‘qituvchining shaxsiy namunasi orqali ham namoyon bo‘ladi. Ona tiliga hurmat, kattaga ehtirom, mehnatsevarlik, va’daga sodiqlik va halollik kundalik munosabatda ko‘rinishi kerak. Vatanparvarlik tuyg‘usi o‘z vazifasini vijdonan bajarish, atrofdagilarga foyda keltirish va yurt taqdiriga daxldorlik bilan mustahkamlanadi. Bo‘lajak pedagog ana shu fazilatlarni o‘zida tarbiyalab borishi zarur.

Ilmiy izlanishning manzili maktab bo‘lishi kerak

Pedagogika universitetidagi ilmiy faoliyat ta’lim amaliyotiga yangi yechimlar berishi bilan qadrlidir. Qaysi usul o‘quvchining matnni tushunishiga yordam beradi? Nima sababdan ayrim mavzularni o‘zlashtirish qiyin kechadi? Yosh o‘qituvchi faoliyatining dastlabki yilida qanday ko‘makka ehtiyoj sezadi? Shu kabi savollar ilmiy izlanish uchun aniq yo‘nalish beradi va natijani maktabda tekshirish imkonini yaratadi.

Tadqiqotda taklif etilgan metodika turli sharoitdagi sinflarda sinalishi, uning qaysi holatda foyda berishi va qanday cheklovlari borligi o‘rganilishi kerak. O‘qituvchi uchun tushunarli tavsiya, darsda qo‘llash mumkin bo‘lgan topshiriq yoki baholash vositasi ilmiy ishning amaliy natijasi bo‘la oladi. Universitet va maktab o‘rtasida shunday hamkorlik kuchaysa, tadqiqot mavzulari ham hayotga yaqinlashadi.

Xalqaro tajribadan foydalanishda ham aniq ta’limiy maqsad bo‘lishi lozim. Xorijiy dasturdagi samarali usulni o‘rganish, uni tilimiz, o‘quv dasturimiz va maktab sharoitiga moslashtirish talab etiladi. Hamkorlikning qiymati yangilangan mashg‘ulotda, o‘qituvchining kasbiy o‘sishida va talabaning amaliy ko‘nikmasida namoyon bo‘lishi kerak. Shu yondashuv milliy pedagogik tajribani boyitadi.

Oliy ta’limdagi yangilanish professor-o‘qituvchining uzluksiz o‘rganishini ham taqozo etadi. Maktab dasturlari va o‘quvchilarning ehtiyojidan xabardor bo‘lish, o‘z fanidagi yangiliklarni kuzatish, o‘qitish usullarini sinab ko‘rish kundalik kasbiy faoliyatga aylanishi zarur. Talabaga izlanishni o‘rgatadigan ustozning o‘zi ham tadqiqotchi va o‘rganuvchi bo‘lishi kerak.

Ishonchni sifatli ta’lim bilan oqlash

Pedagog tayyorlash sifati uchun mas’uliyat universitetning barcha bo‘g‘inlariga taalluqli. Rahbariyat o‘qitish uchun zarur sharoitni yaratishi, kafedralar o‘quv mazmunini yangilashi, professor-o‘qituvchilar esa talabaning o‘sishini kuzatib borishi kerak. Kamchilik aniqlanganda uni bartaraf etish bo‘yicha aniq ish tashkil qilinishi muhim. Bunday boshqaruvda asosiy e’tibor talabaning qanday mutaxassis bo‘lib shakllanayotganiga qaratiladi.

Biz uchun eng muhim savol shuki, bitiruvchimiz maktabga borganida bolalar ta’limiga qanday hissa qo‘sha oladi? U o‘quvchini eshita olsa, bilimini to‘g‘ri baholasa, darsini puxta tashkil etsa va qiyinchilikka duch kelganda yechim izlay olsa, universitetdagi mehnat o‘z samarasini ko‘rsatadi. Pedagogik ta’limning natijasini shu amaliy mezonlar orqali ko‘rishimiz lozim.

Muallim obro‘-e’tiborini tiklash va mustahkamlashga qaratilgan davlat siyosati bizga katta ishonch bildirmoqda. Ushbu ishonchni munosib oqlash bilimli, tarbiyali, kasbiga sadoqatli ustozlarni tayyorlashni talab etadi. Har bir talabaning kasbiy kamolotiga e’tibor berish orqali biz kelajakdagi minglab o‘quvchilarning ta’lim olish imkoniyatiga ta’sir ko‘rsatamiz.

Bugun universitet auditoriyasida o‘tirgan talaba ertaga bir bolaning hayotidagi eng muhim ustozga aylanishi mumkin. U bergan bilim, bildirgan ishonch va ko‘rsatgan namuna o‘sha bolaning kelajagida davom etadi. Ustoz tayyorlash mas’uliyatining ko‘lami ham, sharafi ham shunda. Bizning vazifamiz shu mas’uliyatga munosib pedagoglarni voyaga yetkazishdir.

Hilola Umarova,

Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri o‘rinbosari,

 Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti rektori.

O‘zA