Yangi O‘zbekistonning ma’naviy-madaniy taraqqiyoti: milliy o‘zlikni anglash va strategik islohotlar uyg‘unligi

Har qanday davlatning yangilanish yo‘lidagi qadamlari, avvalo, jamiyat tafakkuridagi tub o‘zgarishlar, odamlarning o‘z kuchiga bo‘lgan ishonchi va ezgu intilishlari bilan bevosita bog‘liqdir.

Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar, xususan, 2023-yilda qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyamiz inson huquq va erkinliklarini oliy qadriyat darajasiga ko‘tarib, davlat organlari faoliyatida fuqarolar manfaatlarini ustuvor tamoyil sifatida mustahkamladi. Biroq har qanday huquqiy va iqtisodiy yutuqlar xalqning ma’naviy kamoloti, o‘zlikni anglash tuyg‘usi hamda yuksak madaniy saviyasi bilan uyg‘unlashmasa, mustahkam poydevorga ega bo‘la olmaydi. Aynan shu muhim ehtiyoj – milliy siyosatning ma’naviy-ma’rifiy jabhadagi bosh tamoyillarini ilmiy asosda, davlat suvereniteti va xalq farovonligi nuqtai nazaridan chuqur tadqiq etish zarurati siyosatshunos olim, professor Alisher Mo‘minovning yangi monografiyasi dunyoga kelishiga bosh omil bo‘ldi. Mazkur tadqiqot ma’naviy hayotni shunchaki mavhum tushunchalar vositasida emas, balki mamlakat taraqqiyotining hayotbaxsh kuchi, ijtimoiy osoyishtalik va barqarorlikning mustahkam tayanchi sifatida keng jamoatchilik hukmiga havola etadi.

Tadqiqotning asosiy jihati shundaki, unda inson salohiyatini ro‘yobga chiqarish g‘oyasi barcha davlat dasturlarining bosh o‘zagi ekanligi ochib berilgan. Muallif mustaqil davlatchilik sharoitida madaniy sohadagi milliy siyosatni xalqning ijodiy quvvatini uyg‘otuvchi, yosh avlodning intellektual salohiyatini keng ochib beruvchi strategik yo‘nalish sifatida talqin qiladi. Ilk boblardan boshlaboq olim milliy va umuminsoniy qadriyatlar o‘rtasidagi uyg‘unlikni teran falsafiy tahlil etib, ularni bir-biriga zid qo‘yish emas, aksincha, bir-birini boyituvchi qudratli manba ekanini hayotiy misollar vositasida isbotlab beradi. Muallif ilgari surgan qarashga ko‘ra, jahon sivilizatsiyasiga dadil integratsiyalashuv aslo ajdodlardan qolgan qutlug‘ an’analardan uzoqlashishni anglatmaydi. Jamiyat o‘z ildizlari, ona tili, boy tarixi va odob-axloq mezonlarini asrab-avaylagan holdagina zamonaviy ilm-fan yutuqlari hamda yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishda yuksak samaralarga erisha oladi.

Ilmiy dalillarning boyligi va manbalarning ishonchliligi jihatidan kitob nihoyatda puxta ishlangan. Izlanish jarayonida 200 dan ortiq ilmiy asar, tarixiy manba, mamlakatimiz qonunchilik hujjatlari hamda nufuzli xalqaro ijtimoiy tadqiqot ma’lumotlari saralab o‘rganilgan. 1990-yillardan boshlab to bugungi kungacha bo‘lgan islohotlar manzarasini qamrab olgan qiyosiy tahlillar har bir xulosaning haqqoniyligini namoyon etadi. Muallif kishilar ongini turli yot g‘oyalardan himoyalash va mustahkam ichki immunitetni shakllantirish borasida quyidagi fikrni bildiradi: “Globallashuv sharoitida milliy ma’naviy qadriyatlarni yo‘qotish xavfi tug‘iladi, shu bois dunyoga ochiqlik bilan milliy o‘zlikni saqlash o‘rtasidagi muvozanatni topish zarur. Tanqidiy fikrlashni va asl ma’naviy qadriyatlarni ularning taqlididan ajrata olish qobiliyatini rivojlantirish muhimdir”. Kitobda bayon etilgan bu kabi mulohazalar o‘quvchini voqelikka hushyor nazar tashlashga, ma’naviy xazinamizni ko‘z qorachig‘idek asrab-avaylashga da’vat etadi.

Tadqiqotning e’tirofga sazovor yana bir muhim jihati ko‘p millatli yurtimizda millatlararo totuvlik va o‘zaro birdamlikni mustahkamlashning hayotiy mexanizmlari yoritib berilganidadir. Professor Alisher Mo‘minov O‘zbekiston zaminida asrlar mobaynida qaror topgan bag‘rikenglik an’analarini mamlakatimizning beqiyos ma’naviy boyligi va qudratli kuchi sifatida talqin etadi. Asarda alohida qayd etilishicha, davlatning madaniy siyosati turli millat vakillarining tili, urf-odatlari hamda madaniy markazlarini qo‘llab-quvvatlash bilangina cheklanib qolmaydi. U har bir fuqaroning o‘z salohiyatini emin-erkin namoyon etishi, sifatli ta’lim olishi, kasb-hunar egallashi hamda davlat va jamiyat ishlarida faol ishtirok etishi uchun teng imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi. Shu tariqa muallif milliy g‘ururni umumfuqarolik mas’uliyati va umumxalq birdamligi bilan mustahkam bog‘laydi.

Ushbu asar mavzuga yondashuvning yaxlitligi bilan avvalgi ko‘plab ilmiy ishlardan ajralib turadi. Odatda, ma’naviyat masalalari iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlardan ayricha, sof nazariy tushuncha sifatida talqin etilar edi. Alisher Mo‘minov esa ta’lim tizimini takomillashtirish, yoshlarning zamonaviy bilimlarni egallashini rag‘batlantirish, xotin-qizlarning jamiyatdagi mavqeini yuksaltirish kabi amaliy yo‘nalishlarni ma’naviy taraqqiyotning poydevori sifatida ko‘rsatadi. Kitobda davlat va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi hamkorlik aloqalari, xususan, mahallaning xalqparvarlik maskani, mehr-oqibat va tarbiya o‘chog‘iga aylanish jarayoni aniq hayotiy mezonlar asosida bayon qilinadi. Milliy an’analar bilan zamonaviy boshqaruvning bunday uyg‘unlashuvi jamiyatda yangicha bunyodkorlik ruhini qaror toptirayotgani tahlil etilgan.

Asarning jamiyat tafakkuriga ta’siri shundaki, u kitobxonda shaxsiy taqdirini Vatan kelajagi bilan uzviy bog‘lash tuyg‘usini uyg‘otadi. Muallif ta’kidlaganidek, Yangi O‘zbekiston qiyofasi faqat yangilanayotgan shaharlar va zamonaviy binolar ko‘lami bilan emas, eng avvalo, yurtdoshlarimiz qalbida kechayotgan ezgu intilishlar, yuksak huquqiy ong hamda erkin ijodiy muhit orqali namoyon bo‘lmoqda. Qadimiy madaniy merosimiz shunchaki muzey eksponati emas, balki bugungi yoshlarimizni buyuk maqsadlar sari undovchi, ularga ruhiy kuch-quvvat bag‘ishlovchi jonli ma’naviy manbadir. Alisher Mo‘minovning mazkur asari nafaqat soha mutaxassislari, balki yurtimiz taqdiriga daxldor bo‘lgan har bir fuqaro uchun yangilanishlar falsafasini teran anglashda, milliy iftixor tuyg‘ularini yanada yuksaltirishda qimmatli ma’rifiy qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.

Alisher EGAMBERDIEV, O‘zA