Tuproq ostidagi tarix: Xolchayon devorlarida jonlangan qadimiy jang manzarasi
Surxondaryoning Xolchayon yodgorligi devorlaridan topilgan temir sovutli otliqlar tasviri qadimgi Baqtriya jangchilari Osiyo qit’asida og‘ir qurollangan otliq qo‘shin tizimini mukammal darajaga ko‘targanini namoyon etadi.
O‘tgan asrning oltmishinchi yillarida taniqli arxeolog Galina Pugachenkova rahbarligidagi ilmiy ekspeditsiya Surxondaryo viloyati hududidagi Xolchayon tepaligida qazishma ishlarini olib borayotganda, to‘rt metrlik tuproq qatlami ostidan chiqqan saroy zali devorlarida hayratlanarli jang manzarasi ochildi. Loy va ganch qorishmasidan ishlangan bo‘rtma haykallar shunchaki ramziy bezak emas, balki aniq tarixiy to‘qnashuvning tasviri edi. Saroyning shimoliy devori bo‘ylab joylashgan kompozitsiyada yengil qurollangan kamonchilar va boshidan oyog‘igacha og‘ir zirh bilan qoplangan otliqlarning shiddatli to‘qnashuvi gavdalantirilgan. Bu topilma antik davrda O‘zbekistonning janubiy hududlarida shakllangan harbiy san’at va qurolsozlik an’analari haqidagi qarashlarni tubdan yangiladi.
Galina Pugachenkova qadimgi Baqtriya va Parfiya qo‘shinlarining harbiy liboslariga bag‘ishlangan tadqiqotida Xolchayon haykallaridagi har bir tafsilotni sinchkovlik bilan tahlil qilgan. Olimaning aniqlashicha, bu yerda tasvirlangan og‘ir otliqlarning sovuti bir-birining ustiga baliq tangachalari kabi qoplangan yuzlab temir va bronza taxtachalardan iborat bo‘lgan. Bunday murakkab zirh charm asosga maxsus iplar bilan mustahkamlangan bo‘lib, jangchiga egar ustida erkin harakatlanish, kamondan o‘q otish va uzun nayza bilan zarba berish imkonini taqdim etgan. Eng muhimi, mazkur sovut dushmanning yaqin masofadan otilgan kamon o‘qlarini ham qaytarishga qodir bo‘lgan. Ushbu topilmalar o‘sha davrda Baqtriya ustalari temirni toblash va qurolsozlik sirlarini yuksak darajada egallaganini ko‘rsatadi.
Xorijlik sharqshunos va arxeolog Roman Girshman kushonlar saltanatining harbiy qudratiga bag‘ishlangan tadqiqotlarida Shimoliy Baqtriya otliq askarlarining jang san’atiga alohida to‘xtalib o‘tgan. Fransuz olimining yozishicha, Xolchayon bo‘rtma tasvirlarida aks etgan jangchilar timsoli miloddan avvalgi ikkinchi va birinchi asrlarda Yevroosiyo kengliklarida harbiy ishning rivojiga kuchli turtki bergan katafraktariylar, ya’ni og‘ir zirhli otliqlar maktabining bevosita asoschilari hisoblanadi. Bu jangchilar nafaqat o‘zlarini, balki otlarining ko‘kragi va peshonasini ham qalin charm va temir qalqonlar bilan himoyalaganlar. Roman Girshman o‘z kuzatishlarida qayd etganidek, aynan mana shunday yengilmas harbiy kuch tufayli Kushon xonadoni shimoliy hududlarni birlashtirib, qudratli saltanat poydevorini yaratishga muvaffaq bo‘lgan.
Xolchayon saroyidagi tasvirlarning yana bir hayratlanarli jihati – jangchilarning portret darajasidagi hayotiy qiyofalaridir. Haykaltaroshlar yuzlarni yaratishda bir xil qoliplardan qochgan holda, har bir shaxsning o‘ziga xos tashqi belgilarini aniq ko‘rsatishga intilganlar. Jangchilarning keskin qisilgan lablari, chuqur boqqan ko‘zlari, mustahkam jag‘ tuzilishi va janglarda olingan chandiq izlari loy plastikasida mahorat bilan yasalgan. Ularning soch turmaklari, o‘ziga xos tarzda tuzilgan soqollari va boshlaridagi uchi qiyiq baland bosh kiyimlari mahalliy aholining qiyofasi va kiyinish madaniyatini oydinlashtiradi. Shuningdek, qadimgi yunon-baqtriya an’analaridan farqli o‘laroq, bu yerda ko‘chmanchi dasht jangchilarining shiddati bilan o‘troq voha aholisining mustahkam tartib-intizomi qorishib ketgani yaqqol seziladi.
Fransuz arxeologi Daniel Shlyumberje ham Baqtriya yodgorliklarini o‘rganish jarayonida ushbu hudud jangchilarining qurol-aslaha tizimi mustaqil taraqqiyot yo‘liga ega bo‘lganini ta’kidlagan edi. Xolchayon qazishmalaridan topilgan kamonlar tuzilishi jihatidan murakkab bo‘lib, ular yog‘och, suyak va pay qatlamlarini yelimlash orqali yasalgan. Bunday kamonlar o‘qni yuzlab metr masofaga katta kuch bilan yetkazib bergan va raqibning yengil qalqonlarini teshib o‘tgan. Jangchilarning yonida osilib turgan maxsus sadaqlar hamda charm g‘ilofli uzun to‘g‘ri qilichlar chavandozning ot ustida turib jang olib borishi uchun moslashtirilgan. Qurollarning bandi va g‘iloflari nafis geometrik shakllar bilan bezatilgan bo‘lib, bu buyumlar jang quroli bo‘lishi bilan birga amaliy san’atning yuksak namunasi bo‘lganini anglatadi.
Jang manzarasining sahnaviy tuzilishi qadimgi saroy ustalarining murakkab tarixiy voqeani gavdalantirishdagi yuqori dididan darak beradi. Markaziy qahramonlar hisoblangan og‘ir sovutli otliqlar nafaqat jismoniy kuch, balki yuksak harbiy uyushqoqlik timsoli sifatida talqin qilingan. Ularning saf tortishi, nayzalarini bir maromda tutib turishi va raqibning sarosimaga tushgan tarqoq saflariga qarshi keskin hujumga o‘tishi o‘sha davr harbiy qo‘mondonlarining puxta reja asosida harakat qilganini tasdiqlaydi. Devordagi ushbu tasvirlar saroyga kelgan xorijiy elchilar va mehmonlarga davlatning harbiy salohiyatini namoyish etish maqsadida yaratilgan siyosiy vosita ham bo‘lgan.
Surxondaryo yodgorliklarida olib borilgan keyingi izlanishlar, xususan Dalvarzintepa va Ayritom atrofidan topilgan qurol-aslaha qoldiqlari Xolchayon devoriy tasvirlarida aks etgan manzaralarning to‘liq hayotiy asosga ega ekanini isbotladi. Temir paykonlar, sovut taxtachalarining parchalari va harbiy kamarlarga taqiladigan bronza ilgaklar o‘sha davr moddiy madaniyatining ajralmas bo‘lagi bo‘lgan. Bu ashyolar kushonlar davridagi muntazam armiyaning ta’minoti qat’iy talablar asosida yo‘lga qo‘yilganini, har bir qurol turi uzoq sinovlardan o‘tgan holda takomillashtirib borilganini ko‘rsatadi.
Xolchayon saroyidan topilgan ushbu jang lavhasi O‘zbekiston hududi qadim zamonlarda nafaqat madaniyat va savdo yo‘llarining chorrahasi, balki murakkab muhandislik hamda harbiy san’atni yuksak darajada rivojlantirgan mustahkam davlatchilik markazi bo‘lganini namoyish etadi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
