Тупроқ остидаги тарих: Холчаён деворларида жонланган қадимий жанг манзараси
Сурхондарёнинг Холчаён ёдгорлиги деворларидан топилган темир совутли отлиқлар тасвири қадимги Бақтрия жангчилари Осиё қитъасида оғир қуролланган отлиқ қўшин тизимини мукаммал даражага кўтарганини намоён этади.
Ўтган асрнинг олтмишинчи йилларида таниқли археолог Галина Пугаченкова раҳбарлигидаги илмий экспедиция Сурхондарё вилояти ҳудудидаги Холчаён тепалигида қазишма ишларини олиб бораётганда, тўрт метрлик тупроқ қатлами остидан чиққан сарой зали деворларида ҳайратланарли жанг манзараси очилди. Лой ва ганч қоришмасидан ишланган бўртма ҳайкаллар шунчаки рамзий безак эмас, балки аниқ тарихий тўқнашувнинг тасвири эди. Саройнинг шимолий девори бўйлаб жойлашган композицияда енгил қуролланган камончилар ва бошидан оёғигача оғир зирҳ билан қопланган отлиқларнинг шиддатли тўқнашуви гавдалантирилган. Бу топилма антик даврда Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудларида шаклланган ҳарбий санъат ва қуролсозлик анъаналари ҳақидаги қарашларни тубдан янгилади.
Галина Пугаченкова қадимги Бақтрия ва Парфия қўшинларининг ҳарбий либосларига бағишланган тадқиқотида Холчаён ҳайкалларидаги ҳар бир тафсилотни синчковлик билан таҳлил қилган. Олиманинг аниқлашича, бу ерда тасвирланган оғир отлиқларнинг совути бир-бирининг устига балиқ тангачалари каби қопланган юзлаб темир ва бронза тахтачалардан иборат бўлган. Бундай мураккаб зирҳ чарм асосга махсус иплар билан мустаҳкамланган бўлиб, жангчига эгар устида эркин ҳаракатланиш, камондан ўқ отиш ва узун найза билан зарба бериш имконини тақдим этган. Энг муҳими, мазкур совут душманнинг яқин масофадан отилган камон ўқларини ҳам қайтаришга қодир бўлган. Ушбу топилмалар ўша даврда Бақтрия усталари темирни тоблаш ва қуролсозлик сирларини юксак даражада эгаллаганини кўрсатади.
Хорижлик шарқшунос ва археолог Роман Гиршман кушонлар салтанатининг ҳарбий қудратига бағишланган тадқиқотларида Шимолий Бақтрия отлиқ аскарларининг жанг санъатига алоҳида тўхталиб ўтган. Француз олимининг ёзишича, Холчаён бўртма тасвирларида акс этган жангчилар тимсоли милоддан аввалги иккинчи ва биринчи асрларда Евроосиё кенгликларида ҳарбий ишнинг ривожига кучли туртки берган катафрактарийлар, яъни оғир зирҳли отлиқлар мактабининг бевосита асосчилари ҳисобланади. Бу жангчилар нафақат ўзларини, балки отларининг кўкраги ва пешонасини ҳам қалин чарм ва темир қалқонлар билан ҳимоялаганлар. Роман Гиршман ўз кузатишларида қайд этганидек, айнан мана шундай енгилмас ҳарбий куч туфайли Кушон хонадони шимолий ҳудудларни бирлаштириб, қудратли салтанат пойдеворини яратишга муваффақ бўлган.
Холчаён саройидаги тасвирларнинг яна бир ҳайратланарли жиҳати – жангчиларнинг портрет даражасидаги ҳаётий қиёфаларидир. Ҳайкалтарошлар юзларни яратишда бир хил қолиплардан қочган ҳолда, ҳар бир шахснинг ўзига хос ташқи белгиларини аниқ кўрсатишга интилганлар. Жангчиларнинг кескин қисилган лаблари, чуқур боққан кўзлари, мустаҳкам жағ тузилиши ва жангларда олинган чандиқ излари лой пластикасида маҳорат билан ясалган. Уларнинг соч турмаклари, ўзига хос тарзда тузилган соқоллари ва бошларидаги учи қийиқ баланд бош кийимлари маҳаллий аҳолининг қиёфаси ва кийиниш маданиятини ойдинлаштиради. Шунингдек, қадимги юнон-бақтрия анъаналаридан фарқли ўлароқ, бу ерда кўчманчи дашт жангчиларининг шиддати билан ўтроқ воҳа аҳолисининг мустаҳкам тартиб-интизоми қоришиб кетгани яққол сезилади.
Француз археологи Даниэль Шлюмберже ҳам Бақтрия ёдгорликларини ўрганиш жараёнида ушбу ҳудуд жангчиларининг қурол-аслаҳа тизими мустақил тараққиёт йўлига эга бўлганини таъкидлаган эди. Холчаён қазишмаларидан топилган камонлар тузилиши жиҳатидан мураккаб бўлиб, улар ёғоч, суяк ва пай қатламларини елимлаш орқали ясалган. Бундай камонлар ўқни юзлаб метр масофага катта куч билан етказиб берган ва рақибнинг енгил қалқонларини тешиб ўтган. Жангчиларнинг ёнида осилиб турган махсус садақлар ҳамда чарм ғилофли узун тўғри қиличлар чавандознинг от устида туриб жанг олиб бориши учун мослаштирилган. Қуролларнинг банди ва ғилофлари нафис геометрик шакллар билан безатилган бўлиб, бу буюмлар жанг қуроли бўлиши билан бирга амалий санъатнинг юксак намунаси бўлганини англатади.
Жанг манзарасининг саҳнавий тузилиши қадимги сарой усталарининг мураккаб тарихий воқеани гавдалантиришдаги юқори дидидан дарак беради. Марказий қаҳрамонлар ҳисобланган оғир совутли отлиқлар нафақат жисмоний куч, балки юксак ҳарбий уюшқоқлик тимсоли сифатида талқин қилинган. Уларнинг саф тортиши, найзаларини бир маромда тутиб туриши ва рақибнинг саросимага тушган тарқоқ сафларига қарши кескин ҳужумга ўтиши ўша давр ҳарбий қўмондонларининг пухта режа асосида ҳаракат қилганини тасдиқлайди. Девордаги ушбу тасвирлар саройга келган хорижий элчилар ва меҳмонларга давлатнинг ҳарбий салоҳиятини намойиш этиш мақсадида яратилган сиёсий восита ҳам бўлган.
Сурхондарё ёдгорликларида олиб борилган кейинги изланишлар, хусусан Далварзинтепа ва Айритом атрофидан топилган қурол-аслаҳа қолдиқлари Холчаён деворий тасвирларида акс этган манзараларнинг тўлиқ ҳаётий асосга эга эканини исботлади. Темир пайконлар, совут тахтачаларининг парчалари ва ҳарбий камарларга тақиладиган бронза илгаклар ўша давр моддий маданиятининг ажралмас бўлаги бўлган. Бу ашёлар кушонлар давридаги мунтазам армиянинг таъминоти қатъий талаблар асосида йўлга қўйилганини, ҳар бир қурол тури узоқ синовлардан ўтган ҳолда такомиллаштириб борилганини кўрсатади.
Холчаён саройидан топилган ушбу жанг лавҳаси Ўзбекистон ҳудуди қадим замонларда нафақат маданият ва савдо йўлларининг чорраҳаси, балки мураккаб муҳандислик ҳамда ҳарбий санъатни юксак даражада ривожлантирган мустаҳкам давлатчилик маркази бўлганини намойиш этади.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
