Tillar to‘qnashuvi: Turonda so‘g‘d tilining so‘nishi va turkiy tilning yuksalishi

Ilk o‘rta asrlarda bugungi O‘zbekiston zamini va unga tutash hududlar rang-barang madaniyatlar, dinlar va albatta, tillarning o‘zaro tutashgan va ba’zan to‘qnashgan maskani edi. Bu davr tarixini faqatgina sulolalar almashinuvi yoki harbiy yurishlar orqali o‘rganish biryoqlama bo‘lar edi. Voqealarning tub mohiyatiga yetish uchun o‘sha davr odamlari qaysi tilda so‘zlashgani, yozgani va o‘ylaganini anglash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu davrda mintaqaning lisoniy manzarasi nihoyatda murakkab bo‘lib, unda bir necha yirik til oilalariga mansub tillar o‘zaro munosabatda bo‘lgan.

Ipak yo‘lining umumiy tili

Ilk o‘rta asrlarda butun Sharq va G‘arbni bog‘lagan karvon yo‘llarining yuragida So‘g‘d zamini joylashgan edi. Mohir savdogar, hunarmand va dehqon bo‘lgan so‘g‘diylar nafaqat o‘z yurtini obod qildi, balki o‘z tili va yozuvini ham keng hududlarga yoydi. Amerikalik tadqiqotchi Edvard Sheferning ta’kidlashicha, so‘g‘d tili bu davrda Buyuk ipak yo‘lining Samarqanddan to Xitoy poytaxti Chan’angacha bo‘lgan sharqiy yo‘nalishida asosiy xalqaro muloqot vositasi, ya’ni “lingva franka” vazifasini o‘tagan. Turli elatga mansub savdogarlar, karvonboshilar va hatto elchilar ham bir-birlari bilan aynan so‘g‘d tili orqali muomala qilganlar.

So‘g‘d tilining bunday yuksak mavqega erishishi tasodif emasdi. Birinchidan, so‘g‘diylarning o‘zlari savdo-sotiqda juda faol bo‘lib, butun yo‘l bo‘ylab o‘zlarining savdo manzilgohlarini tashkil etgan. Ikkinchidan, so‘g‘d yozuvi o‘sha davr uchun ancha qulay va sodda bo‘lgan oromiy alifbosi asosida shakllangan edi. So‘g‘diylarning o‘zlari uch xil yozuvdan, jumladan, bevosita so‘g‘d, shuningdek, diniy ehtiyojlar uchun moniy va suriya yozuvlaridan foydalanganlar. Bu yozuvlarning keng tarqalishi so‘g‘d tilining nufuzini yanada oshirgan. Jahon tarixida bunday hodisaga o‘xshash misollarni ko‘plab uchratish mumkin. Masalan, qadimgi Ahamoniylar saltanatida ham, garchi davlat tepasida forslar turgani bilan, ulkan saltanatning turli hududlarini boshqarishda ancha oldinroq butun Yaqin Sharqda keng tarqalgan va sodda yozuvga ega oromiy tili rasmiy devon tili sifatida qo‘llangan. So‘g‘d tilining Ipak yo‘lidagi o‘rni ham xuddi oromiy tilining Ahamoniylar saltanatidagi mavqeiga qiyoslanadi.

Xoqonlar tanlovi nega so‘g‘dcha bo‘lgan?

VI asr o‘rtalarida Oltoydan g‘arbga qarab siljigan turkiy qabilalar Markaziy Osiyoning siyosiy xaritasini butunlay o‘zgartirib yubordi va ulkan Turk xoqonligiga asos soldi. Dastlab ko‘chmanchi turmush tarziga moslashgan xoqonlik davlatchilikning mustahkam poydevorini qurishga kirishganda, ular tayyor va rivojlangan boshqaruv tajribasiga ega o‘troq aholi, ya’ni so‘g‘diylar bilan yuzlashdilar. Turk xoqonlari o‘z davlatini boshqarishda so‘g‘diylarning ma’muriy va diplomatik salohiyatidan unumli foydalandi.

Shu sababli, Turk xoqonligining dastlabki davrlarida rasmiy yozishmalar va hatto xoqonlarning o‘zlari tomonidan o‘rnatilgan toshbitiklar ham so‘g‘d tili va yozuvida bitilgan. Buning eng yorqin namunasi Mo‘g‘ulistonning Bug‘ut degan joyidan topilgan VI asr oxirlariga oid ulug‘vor toshyodgorlikdir. Unda xoqonlik tarixiga oid muhim voqealar aynan so‘g‘d tilida bayon etilgan. Bu holat turk xoqonlarining o‘z tili va madaniyatidan voz kechganini emas, balki davlatchilik manfaatlari yo‘lida amaliy foydani ko‘zlab ish tutganini ko‘rsatadi. Ular o‘zlarida hali shakllanib ulgurmagan murakkab devonxona ishlarini yuritish uchun tayyor va ishonchli tizim – so‘g‘d tili va uning bilimdonlaridan foydalanishni ma’qul ko‘rganlar. Tarixda bunday holatlar ko‘p uchraydi: masalan, Angliyani zabt etgan normannlar ham uzoq vaqt davomida davlat ishlarida lotin va fransuz tillarini qo‘llaganlar, bu esa ingliz tilining rivojiga o‘ziga xos ta’sir o‘tkazgan.

Samarqanddagi “Adolat uyi”

Vaqt o‘tishi bilan turkiy tilning mavqei ham oshib bordi. U endilikda faqat ko‘cha-kuydagi muloqot tili emas, balki asta-sekin davlat ishlarida ham o‘z o‘rnini topa boshladi. VII–VIII asrlarga kelib So‘g‘dning ba’zi hukmdorlari turkiylardan bo‘lib, saroy devonlarida ish yuritish ikki tilda – so‘g‘d va turkiy tillarda olib borilgan.

Bu jarayonning cho‘qqisi sifatida Xitoy yilnomalarida qayd etilgan Samarqanddagi (Afrosiyob) “Adolat uyi”ni keltirish mumkin. Bu maskan shunchaki ibodatxona emas, balki o‘ziga xos qonunchilik va sud binosi bo‘lgan. Eng muhimi, u yerda turkiy tilda bitilgan qonunlar majmuasi saqlangan va barcha sud ishlari shu qoidalar asosida olib borilgan. Bu, turkiy tilning davlat tili darajasiga ko‘tarilish yo‘lidagi o‘ta muhim bir qadam edi. Endi bu til nafaqat og‘zaki, balki yozma, mukammal huquqiy asosga ega tilga aylana boshladi. Mazkur qonunlar asosida hatto nikoh shartnomalari ham tuzilgani ma’lum. Manbalarda turk aslzodasi Uttegin va so‘g‘d zodagon ayoli Do‘g‘dug‘uncha o‘rtasida tuzilgan teng huquqli nikoh bitimi aynan shu “Adolat uyi” qoidalariga tayanib rasmiylashtirilgani qayd etiladi. Bu kichik bir dalil ortida katta tarixiy o‘zgarish yashirin: turkiy til endi huquqiy munosabatlarni ham tartibga sola oladigan darajada rivojlangan edi.

Vohalardagi tillar taqdiri

Mintaqadagi lisoniy manzara bir xil bo‘lmagan. So‘g‘d va uning atrofida turkiy tilning ta’siri ortib borayotgan bir paytda, boshqa vohalar o‘z til xususiyatlarini saqlab qolishga urinardi. Masalan, qadimgi Baqtriya o‘rnida tashkil topgan Toxaristonda V asrda hukmronlik qilgan eftaliylar davrida baqtriy tili va yozuvi rasmiy maqomga ega edi. Ular zarb qilgan tangalardagi yozuvlar ham shu tilda bitilgan. 567-yildan keyin bu hudud Turk xoqonligi tarkibiga kirishi bilan turkiy til va yozuvning ta’siri bu yerda ham sezila boshladi.

Choch (hozirgi Toshkent vohasi) va Farg‘onada aholi so‘g‘d tilining mahalliy shevalarida so‘zlashgan. Choch Turk xoqonligiga tobe bo‘lishiga qaramay, davlat ishlariga oid hujjatlar, tangalardagi yozuvlar va qo‘shni davlatlar bilan yozishmalar asosan so‘g‘d tilida olib borilgan. Bu so‘g‘d tilining ma’muriy an’anasi nechog‘li kuchli bo‘lganini yana bir bor isbotlaydi.

Amudaryoning quyi oqimida joylashgan qadimgi Xorazmda esa tillar almashinuvi jarayoni o‘ziga xos kechgan. V–VI asrlardan boshlab ko‘p sonli turkiy qabilalarning Xorazm vohasiga kirib kelishi va o‘troqlashuvi natijasida bu yerda uzoq davom etgan ikkitillilik davri boshlandi. Aholining bir qismi qadimiy xorazm tilida, ikkinchi, tobora ko‘payib borayotgan qismi esa turkiy tilda so‘zlashgan. Bu jarayon asrlar davom etdi va nihoyat, XI–XII asrlarga kelib turkiy til bu zaminda ustuvor mavqega ega bo‘lib, alohida elat tili sifatida shakllandi. Qadimgi xorazm tili esa asta-sekin iste’moldan chiqib, tarix sahifalariga muhrlandi. Lekin uning izlari XIV asrgacha saqlanib qolgani haqida manbalarda qaydlar uchraydi. Bu hodisa qadimgi Misrda arab istilosidan so‘ng qibtiy tilning asta-sekin arab tili tomonidan siqib chiqarilishi jarayonini yodga soladi.

Xulosa qilib aytganda, ilk o‘rta asrlarda Turon zaminida kechgan tillar tarixi bu mintaqaning naqadar murakkab va serqirra o‘tmishga ega ekanini ko‘rsatadi. Bir tilning (so‘g‘dchaning) xalqaro miqyosda yuksalishi, ikkinchisining (turkiy tilning) esa asta-sekin uning o‘rnini egallab, davlat tili darajasiga ko‘tarilishi – bularning bari tabiiy tarixiy qonuniyatlar, demografik o‘zgarishlar va siyosiy hokimiyat almashinuvining uzviy bog‘liq natijasi. Bugungi o‘zbek tilining qadim ildizlari ham aynan shu davrlarning murakkab lisoniy jarayonlariga borib taqaladi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi,

O‘zA