Самарқандлик заргар қўлида сақланган ноёб хазина

Бибихоним мажмуаси яқинида сақланиб қолган кумуш тангалар хазинаси Мирзо Улуғбек даврида Самарқанднинг кенг қамровли савдо алоқалари маркази бўлганини кўрсатувчи қимматли моддий манбадир.

Темурийлар салтанатининг хўжалик ҳаёти ҳамда шаҳарлараро мол айирбошлаш тарихида танга хазиналари муҳим ёзма ва ашёвий гувоҳлик вазифасини бажаради. Ўтган асрда Самарқанд шаҳридаги Бибихоним жоме масжиди ҳудудида ёзувчи Сергей Бородин томонидан маҳаллий ҳунарманд заргардан олинган йигирма дона кумуш тангадан иборат мажмуа ана шундай топилмалар сирасига киради. Мазкур хазина таркиби ҳижрий 808 йилдан 840 йилгача, яъни милодий 1405–1437 йиллар оралиғидаги ўттиз йилдан ортиқ даврни қамраб олади. Ушбу тангалар Шоҳрух Мирзо ҳамда унинг Мовароуннаҳрдаги ноиби Мирзо Улуғбек номидан чиқарилган бўлиб, даврнинг пул муомаласи манзарасини яққол кўрсатади. Тарихчи олим Михаил Фёдоров мазкур топилмани ўрганар экан, унда нафақат пойтахт шаҳар, балки салтанатга қарашли ўн иккита турли шаҳар зарбхоналари маҳсулотлари бир жойга жамланганига эътибор қаратади. Бу кўрсаткич Самарқанд бозорларига турли ўлкалардан карвонлар мунтазам келиб турганини тасдиқлайди.

Тўпламнинг салмоқли қисмини Самарқанд зарбхонасида босилган кумуш пуллар ташкил этади. Жами тангаларнинг ўттиз фоизи айнан шу шаҳарга тегишли бўлиб, улар ҳижрий 830, 833, 835 ва 840 йилларда зарб қилинган. Самарқандда ҳижрий 835, яъни милодий 1431–1432 йилда чиқарилган кумуш танганинг кўндаланг ўлчами 2,2 сантиметр келади. Танганинг бир томонида доира шаклидаги ҳошия ичида ҳукмдор номи, иккинчи томонида эса расмий матнлар нафис хат билан битилган. Хазинадаги энг сўнгги сана ҳижрий 840, яъни милодий 1436–1437 йилларга тўғри келгани боис, мутахассислар ушбу мажмуа ўн бешинчи асрнинг ўттизинчи йиллари охирида ерга кўмилган деган хулосага келади. Кейинчалик уни топган заргар эҳтиётлаб сақлаган бу жамғарма даврнинг турли сиёсий ёки ижтимоий сабаблари туфайли ўз эгасининг ихтиёрида қолиб кетган.

Михаил Фёдоров ўз илмий таҳлилларида тангаларнинг келиб чиқиш жўғрофиясини алоҳида ажратиб кўрсатади. Унда Мовароуннаҳрдан ташқари Хуросон, Эрон ва Кавказ ҳудудларидаги йирик марказлар белгиси босилган намуналар сақланган. Хазинада Ҳирот шаҳрига оид икки дона танга учрайди. Сабзавор шаҳри тангалари ҳам икки даврга тегишли: бири ҳижрий 808 йилда тайёрланган 2,1 сантиметрли, иккинчиси ҳижрий 833 йилга мансуб 2,4 сантиметрли пул бирлигидир. Ҳирот ва Сабзавор намуналари умумий миқдорнинг қарийб ўн фоизини ташкил этиши пойтахт билан Мирзо Улуғбек бошқарувидаги вилоятлар ўртасидаги узлуксиз ҳисоб-китобларни кўрсатади. Шунингдек, мажмуа таркибида Эрон ҳудудидаги Кошон, Исфаҳон ва Сова шаҳарлари зарбхоналарига мансуб кумуш тангалар мавжуд. Жанубий шаҳарлар пулларининг умумий ҳисобда ўн беш фоизга етиши марказий бозорнинг қамрови нақадар кенг бўлганидан далолат беради.

Хоразмда ҳижрий 833 йилда тайёрланган танга ҳам тарихчилар учун муҳим топилма ҳисобланади. Айланаси 2 сантиметр бўлган ушбу танга тўртбурчак шаклдаги ҳошия ичига жойлаштирилган ёзувлари билан ажралиб туради. Ушбу даврда шимоли-ғарбий йўналишдаги карвон йўлларининг барқарорлиги сақлангани туфайли Хоразм бозорлари ҳам Самарқанд савдо муҳитига бевосита уланган эди. Хазинада Озарбайжон ҳудудидаги қадимий Барда шаҳрида ҳижрий 811 йилда чиқарилган, кенглиги 2,6 сантиметр бўлган кумуш танга ҳам сақланган. Каспийбўйи ва Кавказ шаҳарлари тангаларининг Самарқандда бўлиши масофалар олис бўлишига қарамай, алоқалар тўхтамаганини очиб беради.

Тарихчи олим Михаил Фёдоров эътибор қаратган яна бир топилма Ашпара қалъасида ҳижрий 830, яъни милодий 1426–1427 йилларда зарб қилинган тангадир. Ашпара истеҳкоми давлатнинг шимоли-шарқий ҳудудларини ҳимоя қилувчи муҳим манзил бўлиб, Мирзо Улуғбекнинг 1425 йилдаги ҳарбий ҳаракатларидан сўнг назорат остига олинган эди. Ҳарбий истеҳкомларда бундай пулларнинг муомалага чиқарилиши қўшин таъминоти ва чегара ҳудудларидаги барқарорлик билан боғлиқ бўлган. Тангадаги битиклар зарбхона устасининг хаттотлик услубида айрим фарқлар бўлганини билдиради. Ҳатто сана ёзилишида рақамларнинг одатдагидан бошқача жойлашуви кузатилади. Бундай ўзига хосликлар дала шароитида ёки зарур ҳолатларда пул бирликларини тезкор муомалага чиқариш талаби билан изоҳланади.

Самарқанд танга хазинасидаги хилма-хиллик ўша даврда амал қилган муомала қоидаларининг пухталигини англатади. Салтанатнинг турли вилоятларида чиқарилган кумуш тангалар металл таркиби ва вазнининг бир хил меъёри туфайли марказий шаҳарларда эркин қабул қилинган ва ўзаро тўловларда тўсиқсиз ишлатилган. Бу ҳолат заргар ва савдогарларга турли шаҳар тангаларини йиғиб бориш, зарур бўлганда уларни буюмлар ясаш учун хомашё сифатида ёки йирик савдо битимларида асосий восита тариқасида фойдаланиш имконини берган.

Йигирмата кумуш танганинг ҳар бирида муҳрланган шаҳар номи, ҳукмдор тамғаси ва йил ҳисоби ўн бешинчи асрнинг биринчи ярмидаги шаҳарсозлик ва савдо тармоғининг ҳақиқий ҳужжатидир. Шоҳрух Мирзо ва Мирзо Улуғбек давридаги тинчлик ва барқарорлик Самарқандни йирик савдо йўллари туташган марказга айлантирган. Кумушнинг юқори сифати ва тангаларнинг сақланиш даражаси давлатчилик тизимидаги тартиб-интизомнинг юқори бўлганини тасдиқлайди. Моддий топилмалар тарих саҳифаларини аниқ рақамлар билан тўлдириб, ўтмиш ҳақиқатини бугунги кунга етказувчи ишончли кўприк бўлиб хизмат қилади.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА