Пенсия тизимида 35 йиллик тараққиёт: инсон қадри ва давлат ғамхўрлиги

Мамлакатимизда пенсия таъминоти тизими мустақиллик йилларида тубдан ўзгарди. 1993 йил 3 сентябрда Ўзбекистон Республикасининг “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги қонуни қабул қилиниши билан миллий пенсия тизимининг ҳуқуқий пойдевори яратилган бўлса, кейинги йилларда асосий эътибор пенсияни ҳисоблаш, молиялаштириш ва тайинлаш механизмларини такомиллаштиришга қаратилди. Бугун эса тизимнинг энг катта ўзгариши рақамлаштириш ва проактив хизматлар орқали намоён бўлмоқда.

Тизимдаги ўзгаришларнинг муҳим босқичи 2000 йилларда бошланди. Фуқароларнинг меҳнат фаолияти, иш стажи ва иш ҳақи тўғрисидаги маълумотларни индивидуал ҳисобга олиш механизмлари шакллантирилди. 2009-2010 йилларда эса Пенсия жамғармасининг институционал роли кучайтирилиб, пенсия таъминотини молиялаштириш, маблағларни жамлаш ва тўловларни ташкил этишни ягона тизим асосида бошқаришга эътибор берилди. 2017 йилдан кейин бу жараён янги босқичга, яъни рақамлаштиришга ўтди.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ахборот хизматининг маълумотига кўра, 2017-2025 йилларда пенсия соҳасида жами 76 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилинган. Уларнинг 10 таси қонун, 27 таси Президент фармони, 10 таси Президент қарори, 16 таси Вазирлар Маҳкамаси қарори ва 13 таси бошқа идоралараро ҳуқуқий ҳужжатлардан иборат.

Рақамлаштириш: ҳужжатбозликдан электрон маълумотларга ўтиш

Бу даврдаги ислоҳотлар пенсия соҳасининг ҳуқуқий базасини янгилаш билан чекланмади. Фуқарога хизмат кўрсатиш усули ҳам ўзгарди. Авваллари фуқаро ўзининг меҳнат стажи, иш ҳақи ва бошқа ҳуқуқларини тасдиқловчи ҳужжатларни йиғиб, бир нечта идораларга мурожаат қилишига тўғри келган бўлса, ҳозир зарур маълумотларнинг катта қисми давлат ахборот тизимларидан электрон тарзда олинмоқда.

Бугун Пенсия жамғармаси 77 турдаги маълумотни бошқа вазирлик ва идораларнинг ахборот тизимларидан электрон шаклда қабул қилиб, пенсия тайинлашда улардан фойдаланмоқда. Бу фуқаронинг пенсия ҳуқуқини тасдиқлашда унинг қўлидаги қоғоз ҳужжатдан кўра давлат ахборот базаларидаги маълумотлар тобора муҳим аҳамият касб этаётганини кўрсатади.

Рақамлаштиришнинг яна бир муҳим натижаси фуқаронинг Пенсия жамғармасига боришига бўлган эҳтиёжнинг камайишидир. Пенсия жамғармаси билан барча тижорат банклари ўртасида электрон ахборот алмашинуви йўлга қўйилиб, банк картаси очиш жараёнида пенсияни ушбу картага ўтказиш учун электрон ариза бериш имконияти яратилди. Натижада ҳар йили 2 миллиондан ортиқ фуқаронинг Пенсия жамғармасига келиш билан боғлиқ оворагарчилиги бартараф этилмоқда.

2024 йил январдан бошлаб пенсия тайинлаш учун Давлат хизматлари маркази орқали ёки Ягона интерактив давлат хизматлари порталида онлайн мурожаат қилиш имконияти яратилди.

Пенсия тайинлашда янги тартиб: фуқародан мурожаат талаб этилмайди

Ислоҳотларнинг энг муҳим нуқтаси 2025 йилда бошланди. 2025 йил 1 мартдан ёшга доир пенсияларни фуқаронинг алоҳида мурожаатисиз, пенсия ёшига тўлиши муносабати билан проактив тарзда тайинлаш тартиби жорий этилди. 2025 йил охирига келиб ёшга доир пенсияларнинг 38 фоизи шу усулда тайинланди.

Бу рақам тизимдаги муҳим ўзгаришни кўрсатади: давлат энди фақат фуқаронинг мурожаатига жавоб берувчи эмас, балки унинг ҳуқуқи пайдо бўлганини аниқлаб, хизматни ўзи бошлайдиган тизимга ўтмоқда.

2025 йил 1 июлдан бу ёндашув ногиронлик пенсияларига ҳам татбиқ этилди. I ёки II гуруҳ ногиронлиги белгиланган фуқароларга пенсияни алоҳида мурожаатсиз проактив шаклда тайинлаш тартиби жорий қилинди. Натижада 2025 йилда жами ногиронлик пенсияларининг 40 фоизи проактив тарзда тайинланди.

Шунингдек, кўриш қобилияти бўйича I гуруҳ ногиронлиги бўлган шахсларга ҳамда ядро полигонлари ва бошқа радиация-ядро объектларида ҳарбий хизматни ўтаган шахсларга компенсациялар электрон маълумотлар асосида проактив шаклда тайинлана бошлади.

Ногиронлик пенсияси тайинланганидан кейин камида бир йил иш стажига эга бўлган фуқароларнинг пенсия миқдорини ҳар икки йилда проактив равишда қайта ҳисоблаш тартибининг жорий этилгани ҳам муҳим ўзгаришлардан бири бўлди.

Қулайлик ва қамров рақамларда: 4,3 миллион пенсионер ва 3,8 миллион электрон хизмат

Пенсия тизимидаги ўзгаришларнинг амалий натижасини хизматлар кўлами ва қамрови ҳам кўрсатиб турибди. 2026 йил 1 июль ҳолатига Пенсия жамғармаси ҳисобида турган пенсия олувчилар сони 4 361,4 минг нафарга етди.

Ҳозир Пенсия жамғармаси томонидан фуқароларга 25 турдаги хизмат кўрсатилади, уларнинг 18 таси электрон шаклга ўтказилган. 2025 йилнинг ўзида фуқароларга 3 882 589 та электрон, проактив, интерактив ва композит хизмат кўрсатилди.

Ягона интерактив давлат хизматлари порталида пенсия тайинлаш учун ариза бериш, пенсия ва нафақа миқдори ҳақида маълумот олиш, тайинланган пенсия тўғрисида маълумотнома шакллантириш, пенсияни нақд шаклга ўтказиш, “СМС-Пенсия” хизматига уланиш каби 10 га яқин онлайн хизмат ишга туширилган.

Пенсия ҳисоблашда инобатга олинадиган иш ҳақининг чегараси 2019 йилда 8 баравардан 10 бараварга, 2023 йилда эса 10 баравардан 12 бараварга оширилди. 2023 йилдан таълим ташкилотларининг ўқувчилари ва талабалари учун боқувчисини йўқотганлик пенсиясини ўқишнинг бутун даври давомида, бироқ 23 ёшга тўлгунига қадар тўлаш амалиёти жорий этилди.

2025 йил 1 октябрдан давлат пенсия таъминотига оид ва АТ “Халқ банки” томонидан пенсияларни нақд пул шаклида тўлаш билан боғлиқ хизматларда Face-ID орқали биометрик идентификация ҳамда электрон имзодан фойдаланиш тартиби жорий этилди. Бу пенсия маблағларининг айнан тегишли шахсга манзилли етказилишини таъминлашга қаратилган.

Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон пенсия тизимининг 35 йиллик эволюциясини фақат қабул қилинган қонунлар ёки жорий этилган хизматлар сони билан баҳолаб бўлмайди. Асосий ўзгариш давлат ва фуқаро ўртасидаги муносабат моделида юз берди.

Илгариги тизимда фуқаро ўз ҳуқуқини исботлаш учун ҳужжат йиғиб, идорама-идора юрар эди. Янги моделда эса давлатнинг ўзида мавжуд электрон маълумотлар фуқаронинг ҳуқуқини аниқлаш ва унга тегишли хизматни тақдим этиш учун асос бўлмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, 35 йиллик тараққиёт натижасида пенсия тизими фуқаронинг мурожаатини кутиб турувчи тизимдан унинг ҳуқуқ ва манфаатларини олдиндан аниқлаб, зарур хизматларни автоматик тарзда тақдим этувчи замонавий тизимга айланиб бормоқда. Бу эса аҳоли учун қулайлик, шаффофлик ва ижтимоий ҳимоя самарадорлигини янада оширишга хизмат қилади.

Насиба Зиёдуллаева, ЎзА