Ўзбекистон ташаббуси билан жаҳон парламент дипломатияси ислоҳ қилинмоқда
2026 йил 24 июлда БМТ Бош Ассамблеяси Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан ишлаб чиқилган «Ижтимоий ривожланишни жадаллаштиришда парламентларнинг ролини кучайтириш тўғрисида»ги резолюцияни бир овоздан қабул қилди.
ЎзА мухбири мазкур ҳужжатнинг аҳамияти ва жаҳон парламент дипломатияси ривожида Ўзбекистоннинг ўрни ҳақида Олий Мажлис Сенати аъзоси Малика Қодирхонова билан суҳбатлашди.
– Мазкур ҳужжатга дунёнинг барча минтақаларидан БМТга аъзо 61 давлат ҳаммуаллифлик қилди. Бу шунчаки расмий қўллаб-қувватлаш эмас, балки халқаро сиёсат ва дипломатия нуқтаи назаридан бир нечта муҳим омилларни қамраб олган муҳим воқелик.
Бу Янги Ўзбекистоннинг ташқи сиёсий нуфузи дунё ҳамжамияти томонидан юксак баҳоланаётгани, мамлакатимиз глобал кун тартибини белгилашда фақат кузатувчи эмас, балки халқаро трендларни шакллантирувчи фаол иштирокчига айланганини кўрсатади.
Агар таклиф этилган ғоя фақат бир минтақа учун хос бўлганида бунчалик кўп хайрихоҳ тўплай олмас эди. Дунёнинг деярли барча қитъалари (Европа, Осиё, Америка, Африка) давлатларининг ҳаммуаллиф бўлиши – ижтимоий ривожланиш ва унда парламент назоратини кучайтириш масаласи бутун инсоният учун бирдек муҳим ва тизимли муаммо эканини исботлайди.
Халқаро ҳужжатга ҳаммуаллиф бўлиш – ўша давлатнинг мазкур резолюция матни ва ундаги мажбуриятларни тўлиқ бўлишишини англатади. Демак, 61 давлат Ўзбекистон дипломатияси олиб борган кўп томонлама музокаралар натижасига ва ишлаб чиқилган ҳужжат самарасига қатъий ишонч билдирган.
– Резолюцияда қандай принциплар ўрин олган ва дунё мамлакатлари учун қанчалик аҳамиятли?
– Резолюция замирида "ҳеч кимни ортда қолдирмаслик" принципи, камбағалликни қисқартириш ва ижтимоий ҳимояни кучайтириш каби мақсадлар мавжуд. Бу дунё мамлакатларини умумий мақсад йўлида бирлаштира оладиган энг қулай ва самарали платформа экани намоён бўлди.
Резолюцияда 2030 йилгача Барқарор ривожланиш мақсадларига эришишни жадаллаштиришда миллий қонунчиликни такомиллаштириш, ижтимоий ҳимоя тизимини мустаҳкамлаш, камбағалликни қисқартириш, муносиб бандликни таъминлаш, сифатли таълим олиш имкониятини кенгайтириш ва ижтимоий интеграцияни қўллаб-қувватлаш орқали парламентларнинг асосий ролига урғу берилган.
Ҳужжатда алоҳида эътибор хотин-қизлар ва ёшларнинг парламент фаолиятидаги иштирокини оширишга қаратилган. Бунинг моҳияти ва мақсади – қонунларни қабул қилишга ёндашувни ўзгартиришдан иборат. Агар қонун чиқарувчи органлар таркибида ушбу муаммоларни энг кўп ҳис қиладиган аҳоли гуруҳлари мавжуд бўлмаса, бу идоралар ижтимоий муаммоларни самарали ҳал қила олмайди. Шу маънода ҳужжатда тўғридан-тўғри вакилликка урғу берилиб, аёллар ва ёш депутатлар сонини жисмонан ошириш учун аниқ механизмлар (масалан, квоталар ёки ёшлар парламентлари)ни жорий этишга чақириқ мавжуд.
Қолаверса, бундай вакиллик, бюджетларга ҳам таъсир қилади: моҳият шундаки, соғлиқни сақлаш, таълим ва болалар нафақаларига давлат маблағларини тақсимлашда нафақат эркак амалдорларнинг, балки аёлларнинг ҳам реал фикри инобатга олинади.
– Парламент фаолиятида аёллар ва ёшларнинг ўрни қандай бўлмоқда? Шу ҳақда кенгроқ тўхталсангиз.
– Парламент фаолиятига ёшларни жалб қилиш рақамлаштириш, меҳнат бозори ва стартаплар тўғрисидаги қонунларни ушбу янги иқтисодий воқеликда яшайдиган йигит-қизлар томонидан ёзилишига қаратилган.
Қолаверса, бу ишонч инқирозини бартараф этишга ҳам хизмат қилади. Гап шундаки, парламентлар кўпинча жамият томонидан кекса эркакларнинг ёпиқ клублари сифатида қабул қилинади. Ёшлар ва аёлларни жалб қилиш фуқароларнинг давлатга бўлган ишончини мустаҳкамлайди.
Масаланинг яна бир томони – бу иқтисодий фойда. Жумладан, аёллар қонунларни қабул қилишда фаол иштирок этадиган мамлакатлар қашшоқлик даражасини тезроқ камайтириши ва ижтимоий ресурсларни самаралироқ тақсимлаши исботланган. Қолаверса, демографик муаммоларни ҳал қилиш ҳам бор: аҳолисининг кўпчилигини ёшлар ташкил этадиган Марказий Осиё каби минтақалар учун уларнинг парламентдаги овозини эътиборсиз қолдириш ижтимоий беқарорлик хавфини келтириб чиқаради.
Бундан ташқари, узоқ муддатли барқарорлик. Бугун парламентда тажриба орттирган ёш раҳбарлар эртага сиёсий авлодларнинг равон ва профессионал алмашинувини таъминлайди. Резолюциядаги бу урғу сўнгги йилларда Олий Мажлисга сайловларда қатъий гендер квоталари жорий этилган ва Ёшлар парламент комиссияси ташкил этилган Ўзбекистоннинг ўзидаги ислоҳотларни бевосита акс эттиради.
Хусусан, сўнгги парламент сайловлари натижаларига кўра, Ўзбекистон аёл депутатлар сони бўйича Марказий Осиёда биринчи ўринни эгаллаб, аёллар ва ёшлар вакиллиги бўйича тарихий юқори кўрсаткичга эришди. Бу кўрсаткичлар қабул қилинган резолюцияда мустаҳкамланган БМТ стандартлари ва тавсияларига бевосита мос келади.
Сиёсий партиялар учун мажбурий гендер квотасининг қонунчилик йўли билан 40 фоизга оширилиши туфайли Олий Мажлис таркиби тубдан ўзгарди: Қонунчилик палатасида аёллар улуши 38 фоизга етди (150 ўриндан 57 таси). Сенатда аёллар 27 фоиз ўринни эгаллади, юқори палатага аёл сиёсатчи Танзила Норбоева раҳбарлик қилмоқда.
Маҳаллий кенгашларга келсак, ҳудудий даражадаги аёллар улуши 32,5 фоизга етди. Мамлакатимизнинг мазкур ютуқлари халқаро эътирофга сазовор бўлмоқда. Парламентлараро иттифоқнинг "Парламентдаги аёллар" глобал рейтингида Ўзбекистон дунёда 38-ўринга кўтарилди, Гендер тенглик ва бошқарув индексида эса 103-ўриндан 52-ўринга кўтарилди.
Эндиликда Ўзбекистон расмий ёшлар фаоллигидан ҳақиқий қонунларни қабул қилишда ёш кадрларни тизимли жалб қилишга ўтди. Парламентлараро иттифоқнинг расмий маълумотларига кўра, миллий парламент депутатларининг 42 фоизини 45 ёшгача бўлганлар ташкил этади. Қуйи палатанинг амалдаги таркибининг деярли 40 фоизи 30 ёшдан 45 ёшгача бўлган ёш мутахассислар бўлиб, улар ахборот технологиялари, инновациялар, иқтисодиёт ва ижтимоий ҳимоя қўмиталарининг асосини ташкил этади.
"Ёшлар парламенти"нинг тўғридан-тўғри интеграцияси ҳақида сўз юритадиган бўлсак, Сенат ва Қонунчилик палатаси ҳузурида доимий фаолият юритувчи Ёшлар парламентлари ташкил этилиши мамлакатимизнинг бу йўналишдаги ноёб тажрибаси бўлди. Ушбу палаталар аъзолари Ўзбекистоннинг ҳар бир маъмурий туманига бириктирилган бўлиб, улар бевосита жойларда ёшларнинг ижтимоий сўровларини тўплайди. Рақамли кўприк ҳам эътибордан четда қолмади: Ўзбекистон парламенти ёш фуқароларга қонунчилик ташаббусларини бевосита тегишли депутатларга тақдим этиш имконини берувчи IТ-платформаларни кенгайтирди. Бу БМТнинг янги резолюциясида ҳам тавсия сифатида қайд этилган.
БМТнинг мазкур резолюциясида Тошкент шаҳрида Парламентлараро иттифоқнинг 150-ассамблеяси ўтказилгани ҳамда ижтимоий ривожланиш ва ижтимоий адолат йўлида парламент ҳаракати тўғрисида Тошкент декларацияси қабул қилингани ҳам эътироф этилган.
Шуниси аҳамиятлики, ўтган йили Тошкент шаҳрида ўтказилган Парламентлараро иттифоқнинг 150-ассамблеясида Президентимиз томонидан Самарқанд шаҳрида Ёш парламент аъзоларининг XII глобал конференциясини ўтказиш таклифи илгари сурилган эди. Қисқа вақт ичида ушбу ташаббус халқаро ҳамжамият томонидан қўллаб-қувватланиб, 151-Ассамблея доирасида конференцияни шу йилнинг 4 - 6 сентябрь кунлари Самарқанд шаҳрида ўтказиш бўйича намунавий битим имзоланди.
Самарқанд шаҳридаги "Silk Road Samarkand" мажмуасида бўлиб ўтадиган Парламентлараро иттифоқ ёш парламент аъзоларининг XII Глобал конференцияси БМТ Бош ассамблеясининг яқинда қабул қилинган ушбу резолюциясининг бевосита амалий давоми ва уни амалга ошириш механизми ҳисобланади.
БМТ резолюцияси халқаро консенсусни расман қайд этди: ёшларни қонун ижодкорлигига кенг жалб этмасдан туриб, ижтимоий тараққиётни таъминлаб бўлмаслиги тан олинди. Самарқанддаги конференция бутун дунёдан ёш депутатлар ушбу резолюцияни миллий даражада амалга ошириш бўйича аниқ қадамларни ишлаб чиқиш учун тўпланадиган биринчи йирик глобал майдон бўлади.
Анжуманнинг марказий мавзуси - нотинч замонда барча учун инсон ҳуқуқлари, адолат ва қадр-қимматни ҳимоя қилиш. У резолюциянинг ижтимоий устувор йўналишларига тўлиқ мос келади. Ёш етакчилар тенгдошларининг иқтисодий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларнинг бандлигини таъминлаш, рақамли трансформация шароитида янги авлоднинг сиёсий ҳуқуқ ва имкониятларини кенгайтириш, хотин-қизларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш ва уларни қарор қабул қилиш жараёнларига жалб этиш каби муҳим масалаларни муҳокама қилишади.
Умуман олганда, БМТ резолюцияси мамлакатларни Барқарор ривожланиш мақсадларини амалга оширишда парламент аъзоларини фаолроқ жалб қилишга чақиради.
Ёшлар конференцияси билан бир вақтда Самарқандда Барқарор ривожланиш мақсадларига эришишда парламентлараро ҳамкорлик бўйича III Глобал форум ўтказилиши рамзий маънога эга. Бу ҳам ёш қонун чиқарувчиларнинг тажрибасини БМТнинг 2030 йилгача бўлган стратегик мақсадлари билан бевосита боғлаш имконини беради.
ЎзА мухбири
Норгул Абдураимова
суҳбатлашди.
