Ўзбек тилининг қудрати ўтмишдаги асарлар билан эмас, бугун унда яратилаётган билимларга ҳам боғлиқ

Она тили — миллатнинг қалби, руҳияти, барҳаёт ва бардавомлиги ҳамда давлатнинг овозидир. Уни асраб-авайлаш билан бирга, софлигини сақлаш, янада бойитиш, кенг қўлланилишига эришиш тилнинг жамиятдаги нуфузини оширишга хизмат қилади.

Ўзбек тилимизнинг ривожланиши, бугунги кундаги мавқеи ва бу борада олдимизда турган вазифалар ҳақида Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати, мутахассислиги она тили ва адабиёти фани ўқитувчиси бўлган Гулчеҳра Жўраева билан суҳбатлашдик.

— Тил шунчаки мулоқот воситаси эмас. У миллатнинг тарихий хотираси, тафаккури ва маънавий қиёфасини сақлайдиган тирик меросдир, — дейди Гулчеҳра Жўраева. — Халқнинг асрлар давомида тўплаган билими, дунёқараши, орзу-интилишлари ва ҳаётий тажрибаси тил орқали авлоддан авлодга ўтади. Шу маънода ўзбек тилининг тарихи ҳам халқимизнинг маънавий тараққиёти, адабий тафаккури ва миллий ўзлигини англаш тарихи билан чамбарчас боғлиқ.

Ўзбек тилининг илдизлари қадимги туркий тиллар тарихига бориб тақалади. XI асрда Маҳмуд Кошғарий яратган «Девону луғотит турк» туркий халқларнинг луғат бойлиги, урф-одатлари ва оғзаки ижоди ҳақида қимматли маълумот берса, Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг» асари туркий тилда давлат бошқаруви, адолат ва инсон камолоти каби мураккаб масалаларни ифодалаш мумкинлигини кўрсатди. Кейинчалик чиғатой адабий тили ривожланиб, бу анъана Алишер Навоий ижодида юксак босқичга кўтарилди.

— Дарҳақиқат, тилимиз ривожида, унинг бойитилиши ва гўзаллигини намоён этишда ҳазрат Алишер Навоийнинг ўрни ва хизматлари беқиёс. Унинг тилимиз тараққиётидаги маънавий-илмий мероси ҳақида тўхталиб ўтсангиз.

— Навоий — туркий тилнинг бадиий қудратини намоён этган мутафаккир. Алишер Навоийнинг тил тарихидаги буюк хизмати шундаки, у туркий тилда фақат гўзал шеърлар эмас, балки мураккаб фалсафий, ахлоқий ва ижтимоий ғояларни қамраб олган улкан адабий асарлар яратиш мумкинлигини амалда исботлади.

1483-1485 йилларда яратилган «Хамса»да инсонпарварлик, адолат, муҳаббат, вафо, билим ва ҳукмдор масъулияти каби мавзулар ёритилган. «Фарҳод ва Ширин»да меҳнат ва фидойилик, «Лайли ва Мажнун»да инсон қалбининг нозик кечинмалари, «Ҳайрат ул-аброр»да эса ахлоқ ва маънавий камолот масалалари бадиий ифодасини топган.

Бу достонларнинг тил тараққиёти учун аҳамияти шундаки, Навоий туркий тилнинг луғавий бойлиги, сўз ясаш имкониятлари ва бадиий ифода воситаларидан маҳорат билан фойдаланди. У инсон руҳиятидан тортиб давлат бошқарувигача бўлган кенг мавзуларни туркий тилда юксак савияда ёритди. Натижада туркий адабий тилнинг имкониятлари янада кенгайди, унинг нуфузи ва ижодий салоҳияти намоён бўлди.

Навоийнинг 1499 йилда якунланган «Муҳокамат ул-луғатайн» асари эса тил ҳақидаги қарашларининг назарий ифодаси бўлди. Асарда туркий ва форсий тилларнинг хусусиятлари қиёсланиб, туркий тилнинг бойлиги ва маъно нозикликларини ифодалаш имкониятлари кўрсатилди.

Навоий ижодкорларни туркий тилнинг имкониятларини чуқур англашга ва унда асарлар яратишга ундади. Энг муҳими, шоир ўз фикрини қуруқ даъват билан эмас, ижодий тажрибаси билан исботлади: «Хамса» туркий тилда улкан бадиий тафаккур намунасини яратган бўлса, «Муҳокамат ул-луғатайн» бу тилнинг имкониятларини англаш ва қадрлашга хизмат қилди. Шу боис, Навоий мероси бугун ҳам она тилида мураккаб фикрлаш, илмий асарлар яратиш ва миллий адабий анъаналарни давом эттириш учун муҳим маънавий асосдир.

— Гулчеҳра Муҳаммаджоновна, ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини оширишга, ҳуқуқий мақомини мустаҳкамлашга қаратилган ҳужжатлар ҳақида ҳам маълумот берсангиз.

— Ўзбек тилининг замонавий ҳуқуқий мақоми 1989 йил 21 октябрда қабул қилинган «Давлат тили ҳақида»ги Қонун билан белгиланди. Бу воқеа она тилининг давлат ва жамият ҳаётидаги ўрнини мустаҳкамлаш йўлидаги тарихий қадам бўлди. 1995 йилда қонуннинг янги таҳрири қабул қилиниб, давлат тилининг ҳуқуқий асослари такомиллаштирилди.

2019 йил 21 октябрда қабул қилинган Президент фармонида ҳам ўзбек тилининг нуфузини ошириш, унинг давлат ва жамият ҳаётидаги ўрнини мустаҳкамлаш вазифалари белгиланди. Шу билан бирга, 2020-2030 йилларда ўзбек тилини ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш концепцияси ҳамда уни амалга оширишга қаратилган чора-тадбирлар ҳам она тилимизни асраб-авайлаш ва қўлланилишини кенгайтиришда муҳим ҳужжатлардан бири ҳисобланади.

Давлат тилининг мавқеи, энг аввало, унинг қонунчиликда белгиланган вазифалари ва ҳаётдаги амалий қўлланиши билан ўлчанади. Ўзбек тилининг давлат тили сифатида ривожланиши давлат идоралари, суд-ҳуқуқ тизими, таълим, илм-фан ва оммавий ахборот воситаларида унинг тўлақонли ишлатилиши билан бевосита боғлиқ.

— Шу ўринда ўзбек тилининг хорижда ўрганилиши, бошқа миллат вакилларининг тилимизга нисбатан қизиқиши қай даражада деб ўйлайсиз?

— Дарҳақиқат, ўзбек тилининг аҳамияти Ўзбекистон ҳудуди билан чекланмайди. Марказий Осиё давлатлари, Афғонистон ва бошқа мамлакатларда ўзбек тилида сўзлашувчи инсонлар яшайди. Хориждаги ўзбек диаспораси ҳам тил ва маданиятимизнинг сақланиши, унинг янги авлодларга етказилишида муҳим ўрин тутади.

Ўзбек тилига хориждаги илмий ва таълим муассасаларида ҳам қизиқиш мавжуд. Таҳлилчиларнинг маълумотига кўра, Туркиянинг Бурса шаҳридаги Улудағ университетида Алишер Навоий номидаги Ўзбек тили ва маданияти маркази очилган. Шунингдек, Хитой, Россия, Ҳиндистон ва Қирғизистонда ҳам ўзбек тили ва маданиятини ўрганишга қаратилган марказлар фаолият бошлагани қайд этилган.

Тошкент давлат шарқшунослик университетининг халқаро ҳамкорлик ҳақидаги маълумотларида Япония, Жанубий Корея, Хитой, Туркия, Ҳиндистон ва Европанинг айрим мамлакатларидаги олий таълим муассасалари билан алоқалар мавжудлиги кўрсатилган. Бу ҳам халқаро академик ҳамкорлик учун имкониятлар яратилаётганини англатади.

Бироқ университетлараро ҳамкорликнинг ўзи ҳар бир мамлакатда ўзбек тили алоҳида фан сифатида ўқитилаётганини англатмайди. Хорижда ўзбек тилини ўрганишга қизиқишнинг сабаблари турлича: Марказий Осиё тарихи ва маданиятини тадқиқ қилиш, Навоий ва Бобур меросини асл матнда ўрганиш, минтақавий муносабатлар, савдо-сотиқ ҳамда таржимонлик соҳасида мутахассис бўлиш. Демак, ўзбек тилини халқаро миқёсда тарғиб қилиш адабиётни танитиш билан бирга, таълим, илмий тадқиқот ва маданий ҳамкорликни ҳам қамраб олиши лозим.

— Ўзбек тилини янада ривожлантиришда бугунги даврда олдимизда қандай вазифалар турибди? Умуман, она тилимиз нуфузини юксалтиришда нималар қилиш лозим?

— Бугунги кунда олдимизда турган вазифа фақат она тилида гапиришдан иборат эмас. Муҳими, ўзбек тилини замонавий илм-фан, тиббиёт, ҳуқуқ, иқтисодиёт, муҳандислик ва ахборот технологияларининг мураккаб тушунчаларини ҳам аниқ ифода эта оладиган тил сифатида ривожлантиришдир.

  Бугун ўзбек тилининг тарихий бойлигини асраш билан бирга, уни замонавий дунё талабларига мос ривожлантириш лозим. Бунинг учун сифатли дарсликлар, замонавий луғатлар, илмий атамалар, электрон ресурслар ва рақамли платформаларни кўпайтириш зарур. Айниқса, сунъий интеллект, автоматик таржима, овозни матнга айлантириш, электрон қидирув тизимларида ва электрон таълим платформаларида ўзбек тилининг имкониятларини кенгайтириш муҳим аҳамият касб этади. Бунинг учун сифатли электрон матнлар, изоҳли ва соҳавий луғатлар, илмий атамалар базаси ҳамда рақамли адабиётлар яратиш зарур.

Навоийнинг ўз даврида туркий тил имкониятларини ижод орқали намоён этгани каби, бугунги авлод ҳам ўзбек тилида замонавий билим ва технологиялар яратиш орқали унинг салоҳиятини кўрсатиши керак. Она тилининг қудрати фақат ўтмишдаги буюк асарлар билан эмас, бугун унда қанчалик кўп билим яратилаётгани, қанчалик аниқ фикр ифодаланаётгани ва келажак авлодларга қандай имкониятлар қолдирилаётгани билан ҳам белгиланади. Ўзбек тилини асраш — уни фақат ёд этиш эмас, балки унда ўқиш, изланиш, кашфиёт қилиш ва дунё билан мулоқотга киришишдир.

Хулоса ўрнида айтганда, она тили — тарихий хотирамиз, бугунги тафаккуримиз ва келажак тараққиётимизни боғлаб турувчи маънавий кўприкдир. Уни асраш ва келгуси авлодларимизга софлигича, бор бойлигича етказиш ҳар биримизнинг вазифа ва бурчимиздир.

ЎзА мухбири Муҳтарама Комилова суҳбатлашди.