Ot ustidagi shiddat: Qadimgi Turon otliqlari yaratgan o‘yin
Bugungi kunda Yevropa va Amerikaning nufuzli doiralari polo sportiga beqiyos qiziqish bildiradi. Ko‘pchilik ushbu zavqli va murakkab o‘yinni dastlab Buyuk Britaniyada paydo bo‘lgan deb o‘ylaydi. Aslida esa bu mashhur mashg‘ulotning asl vatani qadimgi Sharq, xususan, bizning bepoyon mintaqamiz hisoblanadi.
Ajdodlarimiz mazkur jarayonni shunchaki bo‘sh vaqt o‘tkazish uchun emas, balki mukammal harbiy tayyorgarlik maktabi sifatida yaratgan. Uchqur otlar ustida uchi qayrilgan tayoq bilan to‘p surish mahorati tarixda chavgon deb nomlangan. Ushbu jangovar mashq Markaziy Osiyodagi yirik bayramlarda eng kutilgan tomoshalardan biri bo‘lgan. Ming yillar avval boshlangan bu qadimiy an’ana asrlar osha shakllanib, keyinchalik butun dunyoga keng yoyildi va ommalashdi.
Tarixiy manbalarda yozilishicha, qadimgi Sharq xalqlari tomonidan to‘p maxsus “go‘y” so‘zi bilan, uchi egri tayoq esa “chavgon” deb atalgan. Shu bois o‘tmishda ushbu mashg‘ulot to‘liq holda “go‘ychavgon” nomi bilan ham shuhrat qozongan. Dastlab u faqat mahalliy chorvadorlarning kundalik hayotidagi oddiy tomosha sifatida yuzaga kelgan edi. Vaqt o‘tishi bilan bu jarayon muntazam otliq askarlarning asosiy jangovar mashqiga aylandi. Ikki guruhga bo‘lingan chavandozlar maydonda mingan otlarining rangi bilan bir-biridan yaqqol ajralib turgan. Har bir ishtirokchi qo‘lida uzun va qayrilgan tayoq ushlagan holda shiddat bilan ot surgan. Ularning bosh maqsadi to‘pni bir-biriga tezkorlik bilan oshirib, maydon chetidagi raqib darvozasiga kiritish bo‘lgan.
Chavgon maydoni shunchaki jismoniy harakatlar namoyishi emas, balki teran tafakkur va keskin qaror qabul qilish maktabi vazifasini bajargan. Askar og‘ir va tahlikali sharoitda to‘g‘ri yo‘nalish olishni, tezkorlikni aynan shu chang-to‘zonli maydonda o‘rgangan. O‘yin davomida chavandoz o‘z xarakterini jilovlash, atrofni tez payqash va sheriklari bilan uyg‘un harakat qilish ko‘nikmasini shakllantirgan. Yuksak jasorat, chidamlilik va g‘alabaga bo‘lgan qat’iy ishonch mana shunday sinovlarda toblangan. Ot va chavandozning bir tanu bir jonga aylanishi keyinchalik haqiqiy jang maydonlarida juda qo‘l kelgan. Bu mashg‘ulot shu qadar ommalashib ketganki, musobaqalarda oddiy navkarlar bilan yonma-yon lashkarboshilar va hattoki hukmdorlar ham bevosita ishtirok etgan. Bunday uyg‘unlik askarlar ruhiyatini ko‘tarib, rahnamo va askar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlagan.
O‘tmishning buyuk allomalari ushbu jasurlik o‘yinini o‘z asarlarida juda ko‘p bor e’tirof etgan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” va Abulqosim Firdavsiyning “Shohnoma” dostonlarida chavgon tomoshasi mufassal yoritilgan. Kaykavus esa o‘zining mashhur “Qobusnoma” asarida bu mashg‘ulotning inson ruhiy tarbiyasidagi o‘rnini yuqori baholaydi. Abu Abdulloh Rudakiy, Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy kabi ulug‘ mutafakkirlar chavgondan qattiq ilhomlanib, adabiyotda betakror va teran tashbehlar yaratgan. Sharq ijodkorlari orasida bu go‘zal an’ana hamon o‘z kuchini yo‘qotmasdan kelmoqda. O‘n oltinchi asr miniatyura maktabiga oid noma’lum musavvir qalamiga mansub “Chavgon o‘yini” asarida bu tarixiy voqelikning eng qizg‘in lahzasi tasvirlangan. Ushbu nodir surat orqali biz ajdodlarimizning kuch-qudratini va o‘ziga xos estetik qarashlarini ko‘rishimiz mumkin.
Tarixiy manbalar chavgon o‘yini aynan boburiylar saltanati davrida Hindistonda beqiyos darajada ommalashganini tasdiqlaydi. E’tiborli jihati shundaki, bu murakkab maydonda faqat erkaklar emas, balki saroy ayollari ham o‘z mahoratini ko‘rsatgan. Taniqli yozuvchi Primqul Qodirov o‘zining “Humoyun va Akbar” tarixiy romanini bejiz boburiy malikalarning chavgon o‘yiniga tayyorgarligi manzarasini tasvirlashdan boshlamaydi. Bu dastak bizning turkiy xotin-qizlarimiz naqadar epchil va jasur bo‘lganidan dalolat beradi. Ming sakkiz yuz elliginchi yilda Hindistonda harbiy xizmatni o‘tayotgan ingliz otliq askarlari mazkur tomoshaga maftun bo‘lib qoldi. Ular chavgonning barcha nozik sirlarini o‘rganib, inglizlar orasida dastlabki musobaqalarni tashkil etdi. Shu tariqa ming yillik Turon jangovar mashqi Yevropa qit’asi sari yo‘l oldi.
Ming sakkiz yuz yetmish birinchi yilda Buyuk Britaniyada birinchi marta rasmiy chavgon, ya’ni polo musobaqasi yuqori darajada o‘tkazildi. Tez orada bu yangilik Yevropaning boshqa davlatlariga va Amerika qit’asiga ham keng tarqaldi. O‘yin qisqa fursatda katta shuhrat qozondi. U bir ming to‘qqiz yuzinchi, ming to‘qqiz yuz to‘rtinchi, yigirmanchi, yigirma to‘rtinchi va o‘ttiz oltinchi yillardagi Olimpiada dasturlaridan joy oldi. Zamonaviy chavgon maydonining uzunligi ikki yuz yetmish to‘rt metrni, eni esa bir yuz sakson ikki metrni tashkil qiladi. Yog‘ochdan tayyorlanadigan mustahkam to‘pning diametri sakkiz santimetrni, og‘irligi bir yuz o‘ttiz besh grammni tashkil etadi. Kengligi sakkiz metrli darvozalar atrofida ikki jamoaning to‘rttadan chavandozi g‘oliblik uchun kurashadi. Ellik olti daqiqagacha davom etadigan shiddatli uchrashuv davomida o‘yinchilarga charchagan otlarini almashtirishga ruxsat beriladi.
Bugungi kunda ushbu ajoyib tomosha Fransiya, Argentina, Amerika Qo‘shma Shtatlari, Meksika va Italiya kabi ko‘plab davlatlarda rivojlangan sport turlaridan biri hisoblanadi. Ammo uning eng chuqur tomirlari qadimgi Sharq zaminiga, bepoyon va shavkatli Turon dashtlariga borib taqaladi. Ajdodlarimizning murakkab harbiy muhoraba usuli asrlar sinovidan muvaffaqiyatli o‘tib, butun insoniyatning mushtarak va qimmatbaho boyligiga aylandi. Chavgonning uzoq va shonli tarixi shuni yaqqol ko‘rsatadiki, millatimiz yaratgan har bir noyob qadriyat nafaqat o‘zimizning, balki jahon sivilizatsiyasining taraqqiyoti uchun ham beqiyos xizmat qilgan. Buyuk va betakror o‘tmishimizning jahon maydonidagi shonli o‘rnini teran anglash esa barchamizning burchimiz bo‘lib qoladi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
