O‘rta asrlarda maxfiy maktublar qanday muhofaza qilingan?
Davlat devonlarida xizmat qilgan kotiblar saltanatning ichki va tashqi yozishmalarini yuritish bilan birga, har bir bitikning xavfsizligi uchun shaxsan javobgar bo‘lgan.
O‘rta asrlarda Samarqand va Buxoro kabi markazlarda faoliyat yuritgan devonxonalar shunchaki yozuv-chizuv ishlari bilan cheklanmagan. Ushbu dargohlar mamlakatning ichki barqarorligi, xazina taqsimoti va elchilar bilan munosabatlarni muvofiqlashtiruvchi muhim mahkama hisoblangan. Ko‘pchilik uchun kotibning vazifasi faqat tayyor matnni ko‘chirishdan iboratdek tuyulishi mumkin. Biroq tarixiy yozma yodgorliklar ushbu kasb egalari zimmasida o‘ta og‘ir siyosiy mas’uliyat bo‘lganini ko‘rsatadi. 1156–1157-yillarda yozilgan “Majma’ an-navodir” (“Nodir hikoyatlar majmuasi”) asarida mazkur sohaning o‘ziga xos talablari mufassal bayon etilgan. Asarda ta’kidlanishicha, devon kotibi, ya’ni dabir rasmiy bitiklarning har bir so‘zi, xat uslubi, siyoh sifati va xabar eltuvchi choparlarning yo‘l harakatigacha aniq hisoblab chiqishi shart bo‘lgan.
Samarqandlik adib Nizomiy Aruziy Samarqandiy o‘z kuzatuvlarida dabirga qo‘yiladigan talablarni oddiy kasb qoidalaridan ancha yuqori qo‘yadi. Kotib saltanatning eng maxfiy rejalaridan voqif bo‘lgani bois, undan yuksak xotira, vazminlik va chuqur bilim talab qilingan. Qo‘shni o‘lkalarga yo‘llanadigan har bir rasmiy noma o‘z davrining huquqiy hujjati va nozik elchilik vositasi sanalgan. Davlat devonida bitilgan bitta maktubdagi noo‘rin so‘z yoki unvonlarning yanglish qo‘llanishi o‘zaro bordi-keldining uzilishiga, hatto harbiy to‘qnashuvlarga sabab bo‘lishi mumkin edi. Shu bois kotib zamonasining siyosiy holatini teran anglaydigan zakovat sohibi bo‘lishi lozim edi.
Turon shaharlarida kotiblik mahorati bilan birga hujjatlarning daxlsizligini saqlash usullari ham yuksak darajaga ko‘tarilgan. Rasmiy bitiklar Samarqandning pishiq, silliqlangan ipak qog‘ozlariga bitilgan. Bunday qog‘ozdagi dastlabki yozuvni qirib o‘chirish yoki soxtalashtirishning aslo iloji bo‘lmagan. Noma ko‘ngildagidek tayyorlangach, kotibning shaxsiy muhri hamda devon tamg‘asi bilan maxsus loy yoki mum vositasida muhrlangan. Nizomiy Aruziy Samarqandiy keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, o‘ta muhim xabarlarni manzilga yetkazishda maxfiy bitiklar hamda shartli og‘zaki kalimalardan unumli foydalanilgan. Chopar kutilmagan xavfga duch kelsa, yozma xatni yo‘qotib, xabarni faqat yodida saqlangan kalima orqali og‘zaki yetkazish huquqiga ega bo‘lgan. Bu holat o‘ninchi va o‘n ikkinchi asrlar oralig‘ida xabarlarni muhofaza qilish tartibi nechog‘li puxta yo‘lga qo‘yilganini ko‘rsatadi.
Devonxona faoliyati faqat tashqi aloqalar bilan chegaralanmagan. U mamlakat ichidagi moddiy manbalar, soliq daftarlari va omborxona hisob-kitoblarining uzluksiz nazoratini ham ta’minlagan. Har bir viloyat qoshidagi quyi devonlar markaziy mahkamalarga belgilangan muddatlarda mufassal hisobotlarni topshirib borgan. Xiroj va boj yig‘imi, ariq-kanallarni qazish, shahar mudofaa devorlarini ta’mirlash xarajatlari hamda chegara qorovulxonalarining ta’minoti aynan kotiblar qaydnomalarida aks etgan. Saroy tartibiga ko‘ra, devonxona daftariga tushirilgan har qanday raqam qat’iy qonuniy kuchga ega bo‘lib, uni o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirish og‘ir jazoga sabab bo‘lgan.
Mazkur tartibotlar Nizomiy Aruziy Samarqandiy asarida quruq ko‘rsatma tarzida emas, balki jonli voqealar vositasida tahlil etilgan. Ushbu nodir manba o‘rta asrlarda yurtimiz hududida boshqaruv mahkamalari yuksak tartib-intizomga tayanganini, har bir sohada o‘z ishining ustalari xizmat qilganini ko‘rsatadi. Shaharlarning taraqqiyoti, gavjum bozorlar va xavfsiz karvon yo‘llari ana shunday puxta o‘ylangan devonxona tartibi, qat’iy hisob-kitob va yuksak savodxonlik an’analari ustiga qurilgan edi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
