Oqar suv va tolalar mo‘’jizasi: Siyohob bo‘yida yaratilgan nodir qog‘oz
Shveysariyalik sharqshunos Adam Mets o‘z izlanishlarida to‘qqizinchi asrda Samarqand butun mintaqa bo‘yicha qog‘oz tayyorlash markazi bo‘lganini asoslab bergan edi.
Qadimgi shahar madaniyatining eng barqaror ustunlaridan biri hunarmandlik tajribasining avloddan-avlodga bekamu ko‘st o‘tib borishi bilan mustahkamlangan. O‘rta asrlar davomida butun savdo yo‘llari bo‘ylab dovruq qozongan Samarqand qog‘ozi o‘zining pishiqligi, silliqligi hamda namlikka chidamliligi bilan boshqa hududlar mahsulotidan keskin ajralib turgan. Bu varaqlar yozuv siyohini tarqatib yubormay, bitiklarni asrlar osha aniq saqlab qolish xususiyati tufayli teri hamda daraxt po‘stlog‘i kabi og‘ir ashyolarni muomaladan butunlay chiqarib tashladi. Mazkur yutuq ortida esa mahalliy tabiat sharoiti, oqar suv kuchi hamda zabardast ustalarning puxta hisob-kitobi mujassam edi.
Sharqshunos olim Monashe Abramov bu sohani sinchiklab o‘rganar ekan, qog‘ozgarlik tarmog‘ining bevosita tabiiy suv oqimlariga bog‘langaniga alohida e’tibor qaratadi. O‘n oltinchi asr boshida Zahiriddin Muhammad Bobur “Boburnoma”da olamdagi eng sifatli qog‘oz aynan shu shaharda tayyorlanishini qayd etgan. Boburning kuzatuviga qaraganda, qog‘oz tayyorlaydigan barcha suv tegirmonlari Siyohob (Siyob) arig‘i bo‘yiga qurilgan bo‘lib, ular mahalliy tilda “juvozi kog‘az” deb atalgan. Tez oquvchi Siyohob suvi ulkan yog‘och parraklarni aylantirib, og‘ir to‘qmoqlarni bir maromda harakatga keltirgan va xomashyoni bir tekisda mayin qorishmaga aylantirgan.
Ustalar xomashyo sifatida tut daraxti po‘stlog‘i, ipak qoldiqlari, kanop va eski paxta matolarini sinchiklab saralab olganlar. Ipak tolalari va kanop bo‘laklari dastlab sopol xumlardagi o‘tkir ohakli suvga botirib qo‘yilgan. Bu bosqich uzluksiz uch kecha-kunduz davom etgan bo‘lib, har bir kun yakunida xomashyo toza suvda chayilib, quyosh nurida shamollatilgan va yangi ohak qorishmasiga tushirilgan. Bunday qat’iy me’yor tolalar tarkibidagi yog‘ va begona moddalarni eritib yuborgan.
Yumshatilgan tolalar suv tegirmonidagi yog‘och to‘qmoqlar ostiga to‘kilgan. Suv zarbi bilan tushayotgan to‘qmoqlar ipak va kanopni soatlab ezib, mayin suyuqlik holatiga keltirgan. So‘ngra hovuzdagi tayyor qorishma ichiga mayin sim to‘r tortilgan chahorcho‘p, ya’ni to‘rtburchak yog‘och qolip botirilgan. Suv sim to‘rdan pastga sizib o‘tgach, uning yuzida yupqa va tekis qog‘oz qatlami qolgan. Usta bu nam qatlamni chaqqonlik bilan silliq taxta yuziga ko‘chirib olgan.
Suvi sirqigan varaqlar toza va ohak surtilgan tik devorlarga yopishtirilib, ochiq havoda batamom quritilgan. Biroq qurigan varaq yozish uchun hali to‘liq tayyor emas edi. Unga yozuv quroli ravon yurishi uchun maxsus qoplama berish talab etilgan. Samarqand ustalari bug‘doy uni yoki sholi ohoridan tayyorlangan shaffof shirani varaqning har ikki tomoniga yupqa qilib surtganlar. So‘nggi bosqichda esa tekis yog‘och uzra qo‘yilgan varaq silliq tosh yoki billur muhra yordamida qo‘lda ishqalanib, ko‘zgudek yaltiroq holatga keltirilgan.
Ustaxonalarda mahsulotning uch asosiy navi tayyorlangan. Faqat toza ipak tolalaridan to‘qilgan eng qimmatbaho nav “qog‘ozi abrishumiy” yoki “qog‘ozi ipaki” deb atalgan. U o‘ta nafisligi, mayinligi hamda yoqimli qaymoqrang tabiiy tusi bilan qadrlangan. Ikkinchi nav “nimkatoniy” nomi bilan yuritilib, tarkibiga ipak bilan bir qatorda kanop qo‘shilgan. Kundalik ish yuritish va rasmiy yozishmalar uchun mo‘ljallangan uchinchi nav esa asosan paxta lattalaridan ishlangan.
Rang tanlashda ham qat’iy qoidalarga rioya qilingan. Moviy tusdagi varaqlar og‘ir musibat va ta’ziyanomalar uchun tanlangan bo‘lsa, qizil va gulgun bo‘yoqli qog‘ozlar quvonchli xabarlar, shodiyona maktublari uchun ishlatilgan. To‘q sariq, qo‘ng‘ir, kulrang va och yashil tuslar esa kitob muqovalarini bezash hamda sahifa hoshiyalarini ajratish maqsadida maxsus tayyorlangan.
M.Abramov o‘z tahlillarida o‘n oltinchi asrning birinchi yarmida Samarqandda dovruq qozongan usta Mir Ibrohim shaxsiga alohida to‘xtaladi. Akademik A.Semyonov keltirgan tarixiy hujjatlarda o‘sha davrda uch yirik san’atkor – mohir xattot Mir Ali, kitoblarga oltin bilan jilo beruvchi Mir Sayyid Ali hamda mukammal varaqlar yaratuvchi Mir Ibrohim bir davrda faoliyat yuritgani qayd etilgan. Mir Ibrohim o‘z mahsulotiga shaxsiy suv tamg‘asini tushirgan ilk ustalardan bo‘lgan. U yaratgan namunalar “Mir Ibrohimiy” nomi bilan mashhur bo‘lib, savdogarlar orasida eng baland bahoda sotilgan.
Mazkur varaqlarning shuhrati uzoq o‘lkalargacha yetib borgan. Misr vaziri Abu Ja’far ibn Furot o‘ninchi asrda o‘z devoni uchun faqat Samarqanddan qog‘oz keltirishni qat’iy talab qilgan edi. Keyinchalik vazir kutubxonasi sotilganda, Misr olimlari yozib bo‘lingan Samarqand varaqlaridagi siyohlarni qirib tashlab, ulardan qayta foydalanishga harakat qilganlari manbalarda muhrlangan. Bu tarixiy dalil mahalliy mahsulotning chidamlilik darajasi qanchalik yuqori bo‘lganini yaqqol tasdiqlaydi.
Shimoliy savdo yo‘llari bo‘ylab yuborilgan Samarqand varaqlari ham bozorlarda nihoyatda yuqori qadrlangan. O‘n sakkizinchi asr oxirida, Shohmurod hukmronligi davrida olingan ma’lumotlarga ko‘ra, o‘rtacha navdagi bir dasta Samarqand qog‘ozi shaharning o‘zida 45–50 rubl turgan. Xuddi shunday bog‘lam Buxoro bozorlarida 80 rublgacha, Orenburg bojxona maskanlarida esa 60–70 rublgacha ko‘tarilgan. Bu mablag‘ o‘sha zamon savdo-sotiq muomalasida salmoqli boylik hisoblangan.
O‘n sakkizinchi asrning qirqinchi yillarida yuz bergan ichki ixtiloflar oqibatida ustalarning katta qismi Qo‘qonga ko‘chib o‘tishga majbur bo‘ldi. Natijada Qo‘qonda qog‘ozchilik keng yoyilib, o‘n to‘qqizinchi asrning o‘rtalariga kelib Samarqand ustaxonalari o‘z ishini to‘xtatdi. Shu tariqa, hunarning asosiy markazi Farg‘ona vodiysiga ko‘chdi.
Asrlar davomida sayqal topgan ushbu hunarmandlik tajribasi shunchaki oddiy kasb bo‘lib qolmadi. U mahalliy ustalarning tabiiy tolalar xususiyatini chuqur anglagani, tegirmonsozlik va oqar suv kuchini bo‘ysundirish mahoratini yuksak darajada egallaganining namunasidir. Bugungi kungacha yetib kelgan minglab nodir qo‘lyozmalar aynan shu pishiq varaqlar sharofati bilan zamonlar bo‘ronidan omon o‘tib kelmoqda.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi.
O‘zA
