Ona tilimiz - o‘tmishimiz, bugunimiz va kelajagimiz
Til – insoniyat yaratgan eng buyuk ma’naviy hodisalardan biri. U faqat fikrni ifodalash vositasi emas, balki xalqning tarixiy xotirasi, dunyoqarashi, qadriyatlari va ruhiy tajribasini avlodlardan avlodlarga yetkazadigan xazinadir. Har bir millat o‘z tilida o‘zining kechmishini eslaydi, bugunini anglaydi va kelajagini tasavvur qiladi. Shu ma’noda o‘zbek tili xalqimizning ko‘p asrlik tarixini, orzu-intilishlarini va ma’naviy qiyofasini o‘zida mujassam etgan bebaho merosdir.
Tilning qadrini anglash uchun, avvalo, uning shakllanish va taraqqiyot yo‘liga nazar tashlash lozim. Chunki til tarixdan tashqarida yashamaydi: u tarixiy-siyosiy o‘zgarishlar, madaniy aloqalar, ko‘chishlar, ilm-fan va adabiyot taraqqiyoti bilan birga rivojlanadi. O‘zbek tilining bugungi boyligi ham uzoq tarixiy jarayonlar, turli davrlardagi madaniy muloqot va ijodiy izlanishlar natijasidir.
O‘zbek tilining ildizlari turkiy xalqlarning qadimiy til qatlamlariga borib taqaladi. Mahmud Qoshg‘ariyning XI asrda yaratgan “Devonu lug‘ati turk” asari turkiy tillarning boyligini ko‘rsatish bilan birga, o‘sha davr xalqlarining turmushi, urf-odatlari va tafakkuri haqida ham muhim ma’lumot beradi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” dostoni esa turkiy tilda davlat boshqaruvi, axloq, adolat va inson kamoloti haqida yuksak fikrlar bayon etish mumkinligini namoyon qildi. Bu asarlar tilimiz tarixini o‘rganishda muhim manbalar bo‘lib, ajdodlarimizning yozma madaniyati yuksak darajada bo‘lganidan dalolat beradi.
O‘zbek adabiy tilining taraqqiyotida Alisher Navoiy ijodi alohida o‘rin tutadi. XV asrda yashab ijod qilgan ulug‘ mutafakkir turkiy tilning badiiy va ilmiy imkoniyatlarini keng namoyon etdi. Uning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida turkiy tilning ifoda imkoniyatlari fors tili bilan qiyosiy tahlil qilinib, ona tilida ham murakkab falsafiy va badiiy mazmunni nozik ifodalash mumkinligi asoslandi. Navoiy ijodi tilga bo‘lgan ishonch, ijodiy mas’uliyat va milliy o‘zlikni anglashning yorqin tarixiy namunasidir.
Keyingi asrlarda o‘zbek tili turli adabiy muhitlar, tarixiy sharoitlar va madaniy aloqalar ta’sirida boyib bordi. Xorazm, Buxoro, Qo‘qon kabi adabiy markazlarda ijod qilgan shoir va olimlar tilning lug‘at boyligi, uslubiy imkoniyatlari hamda badiiy ifoda vositalarini rivojlantirdilar. Munis, Ogahiy, Muqimiy, Furqat va boshqa ijodkorlar merosi xalq tilining adabiyot bilan uzviy aloqasini ko‘rsatadi. Ogahiy tarjimalari esa o‘zbek tilining boshqa xalqlar adabiy merosini qabul qilish va uni milliy tafakkur bilan uyg‘unlashtirish imkoniyatlarini namoyon etadi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadid ma’rifatparvarlari til, ta’lim va milliy taraqqiyot masalalariga alohida e’tibor qaratdilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Munavvarqori Abdurashidxonov singari ma’rifatparvarlar xalqni ilmga chorlash, yangi usuldagi ta’limni rivojlantirish va tushunarli adabiy tilda fikr yuritish zarurligini ta’kidladilar. Ular uchun til shunchaki aloqa vositasi emas, balki xalqni uyg‘otish, ijtimoiy ongni yuksaltirish va milliy taraqqiyotga erishish omili edi. Jadidlar faoliyati bugun ham til va ma’rifat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni anglashga yordam beradi.
Ona tili tarixiy xotiraning eng ishonchli tashuvchilaridan biridir. Xalqning maqollari, matallari, dostonlari, qo‘shiqlari, rivoyatlari va iboralarida uning asrlar davomida to‘plagan hayotiy tajribasi mujassam. Masalan, “Yetti o‘lchab, bir kes”, “Birlik bor joyda tiriklik bor” kabi maqollar xalqning ehtiyotkorlik, hamjihatlik va tajribaga tayanish haqidagi qarashlarini ifodalaydi. Tilni o‘rganish orqali biz nafaqat so‘zlarning ma’nosini, balki ajdodlarimizning olamni qanday anglaganini ham bilib boramiz. Shu bois tilga beparvolik tarixiy xotiraga beparvolik bilan barobar bo‘lishi mumkin.
O‘zbek tilining zamonaviy tarixida davlat tili maqomining belgilanishi muhim bosqich bo‘ldi. 1989-yil 21-oktabrda “Davlat tili haqida”gi qonunning qabul qilinishi tilimizning ijtimoiy mavqeini mustahkamlash yo‘lida katta tarixiy voqea sifatida e’tirof etiladi. Mustaqillik yillarida o‘zbek tilining davlat boshqaruvi, ta’lim, ilm-fan, ommaviy axborot vositalari va madaniy hayotdagi o‘rni kengaydi. Bu jarayon tilning huquqiy maqomi bilan birga, uning kundalik hayotda to‘laqonli ishlatilishi ham muhim ekanini ko‘rsatadi. Bugungi kunda esa ushbu sana “O‘zbek tili bayrami kuni” sifatida nishonlanishi har birimizga g‘urur bag‘ishlaydi.
Bugungi globallashuv sharoitida boshqa tillarni o‘rganish zarurati tobora ortib bormoqda. Xorijiy tillarni bilish ilm-fan yutuqlaridan foydalanish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va dunyoqarashni kengaytirishga xizmat qiladi. Ammo boshqa tillarni o‘rganish ona tilining imkoniyatlarini cheklash hisobiga bo‘lmasligi kerak. Aksincha, o‘z ona tilini puxta bilgan inson boshqa tillarning tuzilishi va ifoda xususiyatlarini ham chuqurroq anglaydi. Ko‘p tillilik va ona tiliga sadoqat bir-biriga zid tushunchalar emas; ular oqilona uyg‘unlashganda shaxs va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi.
Til taraqqiyoti davomiy jarayon bo‘lgani uchun uni asrash deganda tilni o‘zgarishlardan butunlay himoya qilish tushunilmaydi. Har bir tirik til yangi tushunchalar, kasblar, texnologiyalar va ijtimoiy munosabatlar bilan birga rivojlanadi. Muhimi, bu jarayonda tilning ichki qonuniyatlarini, tabiiy ifoda imkoniyatlarini va me’yorlarini hisobga olishdir. O‘zbek tilida aniq, ravon va mazmunli yozish, ilmiy atamalarni izchil qo‘llash, tarjimalar sifatini oshirish hamda turli sohalarda o‘zbekcha manbalarni yaratish uning rivojiga xizmat qiladi.
Biz uchun o‘tmish faqat ortda qolgan voqealar yig‘indisi emas; u bugungi kunni anglash va kelajakni rejalashtirish imkonini beradigan tajribadir. Til tarixiga murojaat qilish ham shunday ahamiyatga ega. Qadimiy yozma yodgorliklar, mumtoz adabiyot, jadidlar merosi va zamonaviy ijod namunalarini o‘rganish orqali tilimizning qanday yo‘llardan o‘tganini, qaysi sharoitlarda rivojlanganini va qanday imkoniyatlarga ega ekanini bilamiz. Tarixiy tajriba bizga tilning ravnaqi bir kishining yoki bir davrning ishi emas, balki ko‘plab avlodlarning mehnati natijasi ekanini eslatadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tili o‘tmishimizning guvohi, bugunimizning ma’naviy tayanchi va kelajagimizning muhim omilidir. Uni e’zozlash ajdodlar merosiga hurmat ko‘rsatish, uni puxta o‘rganish esa zamonaviy taraqqiyotga intilish demakdir. Ona tiliga muhabbat balandparvoz shiorlar bilangina emas, balki to‘g‘ri so‘zlash, savodli yozish, kitob o‘qish, ilmiy va badiiy asarlar yaratish hamda til imkoniyatlaridan barcha sohalarda unumli foydalanish orqali namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilining ertangi nufuzi bugun unga qanday munosabatda bo‘lishimizga bog‘liq. Tilimizni asrab-avaylash va boyitish tarix oldidagi burchimiz va kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyatimizdir.
Sanjarbek Davletov,
Ma’mun universiteti Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti dekani,
tarix fanlari doktori, professor.
O‘zA
