Одил Ёқубов - инсон қалбининг забардаст тадқиқотчиси

Бугун устоз адиб, Ўзбекистон халқ ёзувчиси Одил Ёқубов таваллудига 100 йил тўлди.

Ўзбек адабиёти тарихида шундай адиблар борки, уларнинг асарларини ўқиганингизда фақат воқеалар билан танишмайсиз, балки ўз қалбингизга ҳам назар ташлайсиз. Қаҳрамонларнинг тақдири орқали ҳаёт ҳақида ўйлайсиз, инсоннинг қадри, виждон, адолат ва ҳақиқатнинг моҳиятини янада чуқурроқ англайсиз. Ўзбекистон халқ ёзувчиси Одил Ёқубов ана шундай қалам соҳибларидан бири эди. Унинг асарлари ўзбек адабиёти хазинасидан муносиб ўрин эгаллагани бежиз эмас. Чунки адиб ижодининг марказида энг мураккаб ва айни пайтда энг азиз мавзу — ИНСОН туради.

Одил Ёқубов 1926 йил 20 октябрда ҳозирги Қозоғистон ҳудудидаги Қарноқ қишлоғида туғилди. Унинг ҳаёти XX асрнинг мураккаб воқеалари, оғир синовлари ва катта ўзгаришлари билан чамбарчас боғлиқ бўлди. Иккинчи жаҳон уруши давридаги ҳаёт тажрибаси, одамлар тақдири, замоннинг оғир синовлари ёзувчининг дунёқараши ва инсонларга муносабати шаклланишида муҳим ўрин тутди.

Кейинчалик у Тошкент давлат университетининг филология факультетида таҳсил олиб, адабиёт оламига янада чуқурроқ кириб келди. 1951 йилда нашр этилган «Тенгдошлар» қиссаси унинг ижодий йўлидаги дастлабки муҳим қадам бўлди. Шундан сўнг адиб ўзининг бетакрор услуби, ҳаётий қаҳрамонлари ва самимий тасвирлари билан китобхонлар эътиборини қозона бошлади. 1985 йилда унга «Ўзбекистон халқ ёзувчиси» фахрий унвони берилди.

Одил Ёқубовнинг ҳаётига назар ташлар эканмиз, бир ҳақиқатни англаймиз: у адабиётни шунчаки касб деб эмас, балки инсон ва жамият олдидаги маънавий масъулият деб билган ижодкор эди. Унинг қаламида ҳаётнинг оддий кўринган манзаралари ҳам катта маъно касб этади. Бир инсоннинг сукути, бир оғиз айтилмаган гап, бир лаҳзалик иккиланиш ёки виждон олдидаги танлов асарнинг асосий ғоясига айланиши мумкин.

Одил Ёқубов ижоди ҳақида гап кетганда, аввало, «Улуғбек хазинаси», «Кўҳна дунё», «Диёнат», «Эр бошига иш тушса…», «Оққушлар, оппоқ қушлар» ва «Адолат манзили» каби асарлар тилга олинади. Уларнинг ҳар бири ўзининг бадиий олами, қаҳрамонлари ва ўқувчини ўйлашга ундайдиган ғоялари билан ажралиб туради. Устоз ёзувчининг бой адабий мероси жаҳон китобхонлари эътиборини қозонган. Манбаларда адиб асарлари дунёнинг 90 тилига таржима қилингани қайд этилади. Айниқса, “Улуғбек хазинаси” романи кўплаб халқлар тилларига ўгирилиб, ўзбек адабиётининг халқаро миқёсдаги шуҳратини оширган

Адибнинг «Улуғбек хазинаси» романи алоҳида эътиборга лойиқ. Асарда буюк мутафаккир Мирзо Улуғбекнинг фожиали тақдири, илм ва маърифатга садоқати, ҳақиқат йўлидаги кураши бадиий ифода топади. Романни ўқир эканмиз, инсоннинг буюклиги фақат унинг эгаллаган мавқеи ёки атрофидаги бойликлар билан белгиланмаслигини ҳис қиламиз. Ҳақиқий хазина илм, тафаккур, маънавият ва келажак авлодларга қолдирилган эзгу меросдир.

Улуғбек образи орқали ёзувчи муҳим саволни ўртага ташлайди: инсон ҳақиқатни англаса-ю, уни ҳимоя қилиш осон бўлмаса, қандай йўл тутиши керак? Бу савол фақат тарихга тегишли эмас. У бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган. Чунки ҳар бир даврда билимни қадрлаш, адолатни ҳимоя қилиш ва виждонга содиқ қолиш инсондан жасорат талаб этади.

«Диёнат» романида эса инсоннинг маънавий қиёфаси, ҳалоллик ва виждон масалалари муҳим ўрин тутади. Ҳаётда муваффақиятга эришиш мумкин, обрў-эътибор қозониш мумкин, аммо инсон ўз виждони билан келиша олмаса, қалб хотиржамлигига эришиши қийин. Одил Ёқубов асарларининг таъсирчанлиги ҳам шунда: у китобхонга тайёр хулосани мажбуран сингдирмайди, балки уни ўзи ўйлашга, солиштиришга ва қарор чиқаришга ундайди.

Одил Ёқубов асарларини ўқишнинг ўзига хос завқи бор. Унинг қаҳрамонлари ҳаётдан узилган, сунъий яратилган одамлар эмас. Улар севинади, изтироб чекади, адашади, пушаймон бўлади, баъзан ўз манфаатини танлайди, баъзан эса оғир бўлса-да, ҳақиқат томонида туришга ҳаракат қилади.

Адиб инсонни фақат яхши ёки ёмон деб иккига ажратиб қўймайди. Унинг ички курашларига, қарорларининг сабаблари ва маънавий танловларига эътибор қаратади. Шу боис унинг асарларидаги воқеалар китобхонни шунчаки қизиқтириб қолмай, унинг қалбида ҳам акс-садо беради.

Инсон баъзан бировни ранжитиб қўйганини анча вақт ўтгач англайди. Баъзан ҳақиқатни айтишга қўрқади. Баъзан эса ҳамма осон йўлни танлаётганда, тўғри йўлдан бориш учун жасорат топиши керак бўлади. Одил Ёқубов ижоди ана шу ҳаётий ҳолатларнинг моҳиятини очиб беришга интилади.

«Кўҳна дунё» каби асарларида ҳам ўтмишга мурожаат инсон ва замон муносабатларини англашга хизмат қилади. Тарихдаги воқеалар ўзгариши мумкин, даврлар алмашади, одамларнинг яшаш тарзи янгиланади. Бироқ, инсон олдида турадиган айрим саволлар ҳамиша бир хил қолади: ҳақиқат нима, адолат қаерда, манфаат ва виждон тўқнашганда қай бири устун келади?

Бугунги тезкор ва шиддатли замонда ҳам бу саволлар биз учун долзарб. Технологиялар ривожланиши, ахборот оқимининг кучайиши ва ҳаёт тарзининг ўзгариши инсоннинг маънавий масъулиятини камайтирмайди. Аксинча, ҳар қандай шароитда мустақил фикрлаш, ҳақиқатни англаш ва инсон қадрини ҳурмат қилиш янада муҳим аҳамият касб этади.

Шу маънода, Одил Ёқубов мероси фақат адабиёт ихлосмандлари учун эмас, балки ҳаётнинг маъносини чуқурроқ тушунишга интиладиган ҳар бир инсон учун ҳам қадрли.

Одил Ёқубов нафақат насрнавис, балки драматург, публицист ва адабиёт арбоби сифатида ҳам самарали фаолият олиб борган. Унинг ҳаёти давомидаги меҳнати ўзбек адабиёти ва маданияти ривожига хизмат қилди. 1977 йилда «Диёнат» романи учун Ҳамза номидаги Давлат мукофоти билан тақдирланган, кейинчалик бошқа мукофот ва орденларга ҳам сазовор бўлган. Адиб 2009 йил 21 декабрда Тошкент шаҳрида вафот этди.

Аммо ижодкорнинг ҳақиқий умри унинг яшаган йиллари билан ўлчанмайди. Унинг ҳақиқий умри асарлари қайта ўқилганида, қаҳрамонлари ҳақида баҳслар давом этганида, китобхон унинг сатрларидан ўз ҳаётига дахлдор маъно топганида давом этади.

Одил Ёқубов асарларининг қадри ҳам ана шунда. Унинг китобларини қўлга олган ёш авлод нафақат ўзбек адабиётининг бой имкониятлари билан танишади, балки ҳалоллик, масъулият, инсон қадри ва маънавий жасорат ҳақида ҳам мулоҳаза юритади. Катта ёшли китобхон эса уларда ҳаёт тажрибаси, инсон табиатининг мураккаблиги ва ўтган йилларнинг сабоқларини қайта кашф этиши мумкин.

Одил Ёқубов — ўз асарлари орқали инсонни англашга, унинг қалбидаги эзгуликни асраш ва ҳаётга бефарқ бўлмасликка чорлаган адиб. Унинг ижоди бизга бир ҳақиқатни эслатади: инсоннинг қадри унинг бойлиги, мансаби ёки ташқи кўриниши билан эмас, балки виждони, меҳри, адолатга муносабати ва бошқалар тақдирига бўлган масъулияти билан белгиланади.

Адибнинг китобларини ўқир эканмиз, ўтмиш қаҳрамонлари билан суҳбатлашгандек бўламиз, бугунги ҳаётимизга бошқача нигоҳ билан қараймиз ва эртанги кун олдидаги масъулиятимизни ҳис этамиз. Балки ҳақиқий адабиётнинг буюклиги ҳам шундадир: у инсонга ҳаётни кўрсатиш билан чекланмай, қандай яшаш ҳақида ўйлашга ҳам ундайди.

2026 йилда устоз адиб Одил Ёқубов хотирасига кўрсатилган юксак эҳтиром унинг халқимиз маънавий ҳаётидаги ўрнини яна бир бор намоён этди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 28 майдаги фармонига мувофиқ, ўзбек адабиёти ривожига улкан ҳисса қўшган атоқли адиб Одил Ёқубов «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланди.

Бу мукофот нафақат буюк адибнинг кўп йиллик ижодига берилган юксак баҳо, балки унинг бой адабий меросига, миллат маънавияти ва тафаккури равнақи йўлидаги хизматларига кўрсатилган чуқур эҳтиром ифодасидир.

Одил Ёқубовнинг асарлари халқимиз қалбида яшар экан, унинг номи, ижодий жасорати ва маънавий мероси ҳамиша эъзозланади. Зеро, ҳақиқий адибнинг умри у яратган асарлар ва халқ хотирасида давом этади.

Айтиш керакки, адибнинг 100 йиллик санаси муносабати билан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси томонидан қизғин тайёргарлик кўрилмоқда. Унинг асарларини тарғиб этиш борасида адабий анжуманлар, давра суҳбатлари, мулоқотлар ўтказилиши кўзда тутилмоқда. Буларнинг бари мамлакатимизда адабиёт, маънавият, устоз ёзувчи ва шоирлар ижоди давлатимиз эътиборида эканининг амалий тасдиғи.

Назокат Усмонова,

ЎзА мухбири