Nodirşoh Eronga olib ketgan qadimiy darvoza va nefrit toş taqdiri
Qölyozmalarda Samarqandning yetti maʼdan qotişmasidan quyilgan qadimiy darvozasi oğir zambarak aravalarida bir neça ming çaqirimlik yölni bosib ötib, keyinroq asl örniga qaytarilgani haqida qiziq maʼlumotlar uçraydi.
Şarq meʼmorçiligining salobatli namunasi sanalgan Bibixonim majmuasi va uning bezaklari uzoq vaqt mobaynida turli çalkaş taxminlarga mavzu böldi. Ayniqsa, ulkan inşootning boş peştoqi ostidagi ravoqli kiriş qismiga örnatilgan nafis darvoza hamda Amir Temur maqbarasidagi maşhur nefrit toşining maʼlum muddat öz örnidan köçirilişi jamiyatda turli qaraşlarni paydo qilgan edi. Samarqand va uning qadamjolari tarixini yoritgan muarrix Abu Tohirxojaning “Samariya” asarida şahar parokandalikka yuz tutgan kezlarda uşbu bronza darvozalar öz örnidan olingani qayd etiladi. Oradan yillar ötib, 1841-yilda Buxoro şahriga kelgan şarqşunos Nikolay Xanikov mahalliy aholi orasida yurgan bir naqlni yozib oladi. Mazkur oğzaki daʼvoga köra, göyoki Buxoro amiri Haydar hukmronligi yillarida öşa bebaho darvozalar çaqa pul zarb qiliş uçun butunlay eritib yuborilgan deb hisoblangan.
Biroq manbaşunoslik tadqiqotlari bu oğzaki qaraşlarning asossiz ekanini isbotladi. Şarqşunos olim Vasiliy Bartold eʼlon qilgan tadqiqotda ana şu töqima daʼvolar birorta ham rasmiy bitikda qayd etilmaganini körsatib berdi. Olim Buxoro tarixçisi Muhammad Vafo Karminagiyning “Tuhfatul xoniy” asari qölyozma hoşiyalaridagi qaydlarni sinçkovlik bilan qiyosladi. Şuningdek, öşa zamon voqealarini bevosita kuzatgan sayyoh Abdulkarim Kaşmiriyning sayohatnomasi samarqandlik ustalar yaratgan yodgorlik tanga yasaş maqsadida yöq qilinmaganini, balki butunlay boşqaça mazmundagi murakkab harbiy va taşkiliy tadbirlar keçganini tasdiqladi.
Tarixiy voqelikning mukammal manzarasi Marv şahrining vaziri, tarixçi Muhammad Kozimning köp jildlik asarida nihoyatda batafsil muhrlangan. Uşbu noyob qölyozmadagi dalillarga köra, 1740-yilning kuzida Eron şohi Nodirşoh Afşorning harbiy yurişi sabab Samarqand oğir ijtimoiy böhron girdobida qolgan edi. Taşqi şahar mutlaqo huvillab, faqat mustahkam Samarqand arki içida mingtaça qaşşoq oilagina kun keçirayotgan edi. Şaharni nazoratga oliş uçun yuborilgan Lutfalixon boşliq yigirma ming kişilik qöşinga ikkita ğoyat nodir yodgorlikni Eronga olib ketiş topşiriği yuklatiladi. Ularning birinçisi 1425-yilda Mirzo Uluğbek tomonidan Yettisuvdan keltirilgan ikki bölakli töq yaşil nefrit toşi bölsa, ikkinçisi Bibixonim majmuasida qad rostlagan, şarq maʼdanşunosligida “haft jöş” deb atalmiş yetti turli metall qotişmasidan quyilgan ulkan qöş darvoza edi.
Bir neça tonna toş bosadigan muazzam quyma tabaqalarni va oğir toşni yuzlab çaqirimlik olis yölga şikast yetkazmasdan olib boriş öşa davr muhandislari oldiga jiddiy talab qöydi. Bunday ulkan vazndagi nafis buyumlarni oddiy karvon ulovlarida çöl va toğ yöllaridan olib ötişning imkoni yöq edi. Şu sababli eronlik muhandislar noodatiy qaror qabul qilişadi: tarixiy yodgorliklar oğir qamal zambaraklarini taşişga moslaştirilgan maxsus töp aravalariga – lafetlarga mustahkam ortildi. Baquvvat pölat öqlar va yöğon ğildiraklar qimmatli metall naqşlarning buralib ketişiga hamda nefrit toşning sinib maydalanişiga yöl qöymadi.
Muhammad Kozimning qayd etişiça, maxsus töp lafetlari karvoni Samarqanddan çiqib, Marv, Havzixon va Saraxs bekatlari orqali Maşhad şahri sari harakatlandi. Sayyoh Abdulkarim Kaşmiriy mazkur safar juda katta mablağ va oğir mehnat talab qilganini yozib qoldirgan. Yöldagi qattiq silkinişlar oqibatida nefrit toşning çekkalaridan kiçik bölakçalar köçib tuşgan bölsa-da, buyumlarning asosiy qismiga qattiq zarar yetmagan. Qişning izğirinli kunlaridagi oğir yurişlardan söng, 1741-yilning yanvar oyi boşida töp aravalari karvoni nihoyat manzilga yetib bordi.
Keltirilgan yodgorliklar şaxsan közdan keçirilgaç, kutilmaganda ularning taqdirida keskin buriliş yuz berdi. Saroy tarixçisi Muhammad Kozim uşbu holatni çuqur hayrat bilan bayon qiladi. Nodirşoh Samarqandning yetti maʼdanli quyma darvozasi hamda muazzam nefrit toşini uzoq vaqt sukut içida tomoşa qiladi. Amir Temur ruhiga bağişlab fotiha öqilgaç, mazkur osori-atiqalarni eritib qurol yasaş yoki ularni Kelot va Dargazda qurilayotgan saroylarga işlatiş niyatidan butunlay voz keçiladi. Qadimiy madaniyat salobati oldidagi ehtirom ustun kelib, yangi inşootlar uçun Ozarbayjonning Maroğa şahridan alohida marmar va qora toşlar keltiriş belgilanadi.
Öşa zahotiyoq tegişli hokimlar va bekat nozirlariga qatʼiy körsatma berilib, muazzam darvoza va nefrit qabrtoş kelgan yöli böylab, bekatma-bekat tartibida zudlik bilan ortga qaytarilişi amr qilindi. Manbada bu bebaho merosni avval Buxoro şahriga, undan söng aştarxoniy hukmdor Abulfayzxonning farmoyişi bilan Samarqandga eltib, avvalgi joy-joyiga aynan qanday bölsa, şunday holda qayta örnatiş buyurildi. Muhammad Kozim öz asarida uşbu topşiriq bekamu köst ado etilganini, harbiy posbonlar kuzatuvida yetkazilgan darvozalar va nefrit yodgorligi Samarqanddagi öz tarixiy örniga qayta mustahkamlanganini taʼkidlaydi.
Olim Vasiliy Bartold sinçkovlik bilan örgangan birlamçi manbalar XIX asrda sayyohlar eşitgan “darvoza eritilib, undan tanga pul quyilgan” degan gaplar mahalliy aholi orasida tarixiy haqiqatni bilmaslik oqibatida töqilgan xato faraz ekanini oşkor etdi. Heç bir rasmiy yozma manbada bunday holat qayd etilmagan, aksinça, meʼmoriy obidalarning asl qiyofasini saqlab qoliş uçun davlat tomonidan katta xazina mablağlari va muhandislik kuçi sarflangani oydinlaşdi.
Bu voqealar har qanday oğzaki töqima qarşisida işonçli yozma manbalar haqiqat mezoni ekanini yaqqol körsatadi. Samarqand obidalarining yetti maʼdan qotişmasidan quyilgan muazzam darvozasi minglab çaqirimlik safarni oğir töp lafetlarida bosib ötib, yana öz makoniga butun holda qaytib keldi. Bu tarixiy dalillar qadimiy Özbekiston zaminida şakllangan nodir metallurgiya va muhandislik maktabining qudrati hatto eng murakkab sinovlar davrida ham öz uluğvorligini yöqotmaganini namoyon etadi.
Alişer Egamberdiyev tayyorladi, ÖzA
