Момақалдироқ товушли қурол: Амир Темур давридаги оғир артиллерия тарихидан
Ватанимизнинг ҳарбий тарихини ўрганиш жараёнида муҳим бир ҳақиқат ойдинлашади. Давлатимиз ўтмишида қурол-яроғ ясаш санъати фақат қилич ва қалқон билан чекланмаган. Турон заминида ўточар ускуналарнинг пайдо бўлиши бевосита Соҳибқирон Амир Темур номи билан боғлиқдир. Буюк саркарда ўз қўшинининг қудратини ошириш мақсадида доимо ноёб кашфиётларга таянган. Унинг лашкарида ўт сочиб, рақибни пароканда қилувчи дастлабки тўплар кенг қўлланилган. Бундай жанговар воситалар тарихда “раъд” номи билан машҳур бўлган. Мазкур даҳшатли қурол илк бор 1379 йилда қатъий синовдан ўтказилди. Амир Темурнинг Хоразмга қилган тўртинчи юриши вақтида бу ускуна жангга киритилди. Мустаҳкам Урганч қалъасини қамал қилиш чоғида айнан шу янгилик ҳал қилувчи аҳамият касб этган.
Тарихчи олим Акбар Замоновнинг ёзишича, янги қуролнинг номланиши ўзига хос тарихий асосга эга. “Раъд” сўзи араб тилидан олинган бўлиб, луғавий жиҳатдан “момақалдироқ” деган маънони англатади. Бундай ном берилишининг асосий сабаби ускунанинг ишлаш жараёни билан боғлиқ. Ундан ўқ отилган пайтда атрофни ларзага солувчи, қаттиқ гумбурлаган овоз янграган. Бу товуш нафақат қалъа деворларини, балким душман аскарларининг руҳиятини ҳам емиришга хизмат қилган. Қадимги жангларда мустаҳкам руҳият ғалабанинг асосий шарти ҳисобланган. Кутилмаган ва еру кўкни титратувчи садо рақиб сафларида қаттиқ ваҳима уйғотган. Шу тариқа, раъдлар бир вақтнинг ўзида ҳам жисмоний, ҳам руҳий зарба берувчи воситага айланган. Соҳибқирон бу ускунанинг кучини тез англаб етиб, уни кўпайтиришга буйруқ берган.
Раъдларнинг ясалиш усули юксак даражадаги илмий тафаккурни талаб этарди. Бу борада адабиётшунос олим Ҳамидулла Дадабоев муҳим маълумотларни келтиради. Олимнинг таъкидлашича, бу қуролнинг снарядлари махсус металл қотишмаларидан тайёрланган. Моҳир усталар қалай, симоб ва мисни бир-бирига қўшиб, думалоқ ўраларда эритганлар. Натижада эритмадан ичи бўш, шаклан коптокка ўхшаш мустаҳкам жисм юзага келган. Бу яратилган восита тарихда “раъд тоши” деб юритилган. Бу тошнинг ичига ўша даврнинг энг кучли моддаси бўлган порох, яъни дору зичлаб тўлдирилган. Снаряднинг ташқи сиртида иккита кичик юмалоқ тешик қолдирилган. Мазкур тешикларга махсус ишлов берилган ўт пилиги ўрнатилган ва унга олов берилган.
Жанг майдонида бу ускунадан фойдаланиш ўта катта маҳорат ва эҳтиёткорликни талаб қилган. Артиллериячи аскарлар, яъни раъдандозлар ўт пилигини ёққанларидан сўнг, снарядни зудлик билан душман устига улоқтирганлар. Раъд тоши белгиланган манзилга етиб бориши билан мудҳиш куч билан портлаган. Унинг ичидаги мис ва қалай парчалари атрофга сочилиб, рақибнинг жонли кучига оғир шикаст етказган. Бу манзара ўша давр аскарлари учун мутлақо нотаниш ва қўрқинчли воқелик эди. Бу восита мудофаа чизиқларини осонлик билан ёриб ўтган. Отлиқ қўшинлар ҳам портлаш овозидан ҳуркиб, бошқарувни йўқотган ҳолатлар кўп кузатилган. Тарихчи Низомиддин Шомийнинг гувоҳлик беришича, Амир Темур қўшинида бундай қуролни бошқарувчи махсус жангчилар сони ўн минг кишига етган.
Адолат юзасидан айтиш керакки, оловли ўқлар Туронда аввал ҳам мавжуд бўлган. Қадимги саркардалар кўзаларга мой ёки хом нефть тўлдириб, уларни рақиб томонга отиш усулини яхши билишган. Қамал вақтида ёғоч иншоотларни ёқиб юбориш учун бу тадбир тез-тез қўлланган. Бироқ, порох билан тўлдирилган ва металлдан қуйилган снарядларнинг қўлланилиши мутлақо янги ютуқ эди. Ўрта Шарқ тарихида бундай мукаммал жанговар восита илк маротаба айнан Соҳибқирон томонидан камонли тўплар орқали отилган. Бу оддий ўт қўйиш эмас, балким кимёвий моддалар кучидан йўналтирилган портлаш ҳосил қилиш санъати эди.
Раъдларнинг муваффақиятли қўлланилиши минтақа ҳарбий муҳандислигида улкан ўзгаришларга туртки берди. Кейинги асрларга келиб, Мовароуннаҳр, Хуросон ҳамда Эрон ҳудудларида артиллериянинг янада такомиллашган турлари юзага чиқа бошлади. Улардан машҳури туркийча “қозон” атамаси билан номланган йирик тўплар эди. Қозонлар эндиликда нафақат жонли кучни, балким мустаҳкам ҳарбий техника ва иншоотларни ҳам яксон қилишга мўлжалланган эди. Бу оғир тўплар ёрдамида қалин деворли қалъалар бузиб ташланган, рақиб мудофааси бутунлай вайрон қилинган. Ўзбек давлатчилиги тарихида қурол-яроғ ясаш ва ҳарбий тадбиркорлик шу тариқа юксак поғонага кўтарилган. Аждодларимиз ўз даврининг энг илғор қурилмаларини яратишда пешқадам бўлишган.
Турон заминида ўточар қуролларнинг пайдо бўлиши шунчаки оддий ҳарбий ҳодиса эмас. Бу жараён ўша давр маҳаллий олимлари, кимёгарлари ва моҳир усталарининг юксак тафаккур маҳсули эканини яққол кўрсатади. Амир Темурнинг узоқни кўра билиш қобилияти ва янгиликларни қўшин сафига тезкорлик билан жорий этиши унинг тенгсиз саркардалик салоҳиятидан далолат беради. Аждодларимиз яратган бундай ноёб топилмалар дунё ҳарбий тарихи ривожига ҳисса қўшган.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
