Миллий юксалиш сари етти қадам
2026-йилда белгиланган еттита миллий дастур: инсон қадри, жамият барқарорлиги ва тараққиётнинг янги фалсафаси.
2026-йил Ўзбекистон тараққиётининг янги босқичини белгилаб бераётган муҳим давр сифатида тарихга кириб бормоқда. Бу даврнинг ўзига хос жиҳати шундаки, мамлакат тараққиёти эндиликда фақат иқтисодий кўрсаткичлар, ишлаб чиқариш ҳажми ёки инфратузилма лойиҳалари билан эмас, балки инсоннинг билим ва малакаси, соғлиғи, ҳуқуқий ҳимояси, яшаш муҳити, маҳалла ҳаётидаги иштироки ҳамда жамиятдаги бирдамлик даражаси билан ҳам баҳоланадиган босқичга ўтмоқда. 2026-йил 28-август куни Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимда келгуси ўн йиллик “миллий юксалиш даври” бўлиши қайд этилиб, инсон қадрини янада юксалтиришга хизмат қиладиган еттита миллий дастур ҳақида маълум қилинди.
Ушбу дастурлар билим ва малакани ривожлантириш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, иқтисодиётни юқори технология ва меҳнат унумдорлиги моделига ўтказиш, сув ва табиатга муносабатни ўзгартириш, суд мустақиллиги ва қонун устуворлигини кучайтириш, маҳаллани жамият тараққиётининг асосий буюртмачисига айлантириш ҳамда Ўзбекистоннинг тинчлик ва дўстлик диёри сифатидаги нуфузини юксалтиришни қамраб олади. Мазкур ёндашувнинг энг муҳим жиҳати — тараққиётни алоҳида тармоқлар йиғиндиси сифатида эмас, балки ўзаро боғлиқ ижтимоий тизим сифатида кўришдир.
Билим — миллий тараққиётнинг янги капитали
Биринчи миллий дастур билим ва малакани келгуси тараққиётнинг асосий капиталига айлантиришга қаратилган. Бу бежиз эмас. ХХI асрда мамлакатларнинг рақобатбардошлиги табиий ресурслар билангина эмас, балки инсон капиталининг сифати билан ҳам белгиланмоқда. Дастур доирасида олти ёшли болаларни тайёрлов гуруҳларига қамраб олишни қисқа муддатда 100 фоизга етказиш, мактабларни халқаро баҳолаш дастурлари билан тўлиқ қамраб олиш, техникумларда халқаро таълим стандартларини жорий этиш, ёшларни юқори даромадли касбларга ўқитиш ва техникумларда қамровни 1 миллион нафарга етказиш мақсадлари белгиланган.
Шунингдек, камида ўнта университетни халқаро рейтингларнинг TOP-1000 талигига киритиш катта мақсад сифатида қайд этилган. Бу вазифаларнинг моҳиятини фақат таълим тизимини кенгайтириш билан изоҳлаш етарли эмас. Масалан, мактаб ёки университетлар сонининг кўпайиши ўз-ўзидан инсон капиталининг сифатини оширмайди. Асосий масала — таълим натижасининг меҳнат бозори, илм-фан ва инновация билан боғланишидадир. Шу маънода, техникумларда юқори даромадли касбларга ўқитиш масаласи алоҳида аҳамиятга эга. Чунки замонавий иқтисодиётда дипломнинг ўзи эмас, балки реал компетенция, касбий маҳорат ва меҳнат унумдорлиги тобора муҳимлашмоқда. Демак, биринчи дастур олдида турган стратегик вазифа — “таълим олиш” тушунчасини “иқтисодий ва ижтимоий жиҳатдан фойдали компетенцияга эга бўлиш” тушунчаси билан уйғунлаштиришдир
Соғлом инсон — барқарор жамиятнинг асосий омили.
Иккинчи миллий дастур халқ саломатлиги ва узоқ умр кўришини таъминлашга қаратилган. Бу йўналишнинг аҳамияти соғлиқни сақлаш тизимининг ўзидан анча кенг. Чунки инсон саломатлиги иқтисодий фаолият, оиланинг фаровонлиги, меҳнат унумдорлиги ва ижтимоий фаоллик билан бевосита боғлиқ. Соғлом аҳоли — меҳнат бозорида фаолроқ иштирок этадиган, таълим олиш ва янги кўникмаларни эгаллаш имконияти юқорироқ бўлган аҳоли демакдир. Аксинча, касалликларнинг олдини олишга етарлича эътибор берилмаса, соғлиқни сақлаш харажатлари ошиши билан бирга, оилалар даромадига ва меҳнат унумдорлигига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин. Шунинг учун замонавий соғлиқни сақлаш сиёсатининг марказида фақат касалликни даволаш эмас, балки унинг олдини олиш, соғлом турмуш тарзини шакллантириш, эрта диагностика ва тиббий хизматларнинг сифати туриши муҳим. Бу ерда биринчи ва иккинчи миллий дастурлар ўртасидаги боғлиқлик яққол кўринади: сифатли таълим соғлом ҳаёт тарзига оид билимларни оширса, соғлом инсон эса таълим ва меҳнат жараёнида ўз салоҳиятини тўлиқроқ намоён эта олади.
Юқори технология ва меҳнат унумдорлиги — янги иқтисодий модель
Учинчи миллий дастур иқтисодиётни юқори технология ва меҳнат унумдорлиги моделига ўтказишни назарда тутади. Келгуси ўн йилда 450 миллиард доллар хорижий инвестиция жалб этиш мақсади ҳам қайд этилган. Бироқ инвестициянинг ўзи тараққиётнинг якуний натижаси эмас. Унинг самараси янги ишлаб чиқариш қувватлари, юқори малакали иш ўринлари, технологик янгиланиш, экспорт салоҳияти ва меҳнат унумдорлигининг ўсишида намоён бўлади. Шу сабабли янги иқтисодий моделни шакллантиришда “қанча маблағ жалб қилинди?” деган савол билан бир қаторда “ушбу маблағ қандай иқтисодий ва ижтимоий натижа берди?” деган савол ҳам муҳим. Бу жиҳатдан учинчи дастур биринчи миллий дастур билан бевосита боғлиқ. Юқори технологияли иқтисодиёт юқори малакали мутахассисларни талаб қилади.
Демак, таълим тизимининг вазифаси фақат билим бериш эмас, балки янги иқтисодиёт талабларига мос инсон капиталини шакллантиришдан иборат бўлади. Натижада “инсон капитали — технология — меҳнат унумдорлиги — даромад” занжири юзага келади.
Сув ва табиат: тараққиётнинг экологик чегаралари. Тўртинчи миллий дастур сув ва табиатга муносабатни тубдан ўзгартиришга қаратилган. Келгуси беш йилда экин майдонларида сув тежайдиган технологиялар қамровини 100 фоизга етказиш мақсади белгиланган. Бу йўналиш Ўзбекистон учун нафақат экологик, балки иқтисодий ва ижтимоий масаладир. Чунки сув қишлоқ хўжалиги, озиқ-овқат хавфсизлиги, аҳоли турмуш даражаси ва ҳудудларнинг иқтисодий барқарорлиги билан бевосита боғланган. Сувга бўлган муносабатни ўзгартириш фақат технологик янгиланишдан иборат бўлиши мумкин эмас. Бу, энг аввало, экологик маданият ва масъулиятни ўзгартиришни талаб қилади. Аҳоли, фермер хўжаликлари, тадбиркорлик субъектлари ва давлат органлари ўртасида сув ресурсларидан фойдаланиш бўйича масъулиятли муносабат шаклланмаса, энг замонавий технологиянинг ўзи ҳам кутилган натижани бермаслиги мумкин. Шу сабабли тўртинчи дастур “табиатдан фойдаланиш” моделидан “табиат билан мувозанатда ривожланиш” моделига ўтиш заруратини англатади.
Қонун устуворлиги — тараққиётнинг ҳуқуқий пойдевори.
Бешинчи миллий дастур суд мустақиллигини кучайтириш ва қонун устуворлигини умумий қадриятга айлантиришга қаратилган. Ҳуқуқий тарбияни мактабдан бошлаб тизимли йўлга қўйиш, фуқаролар ва тадбиркорларнинг қонуний кафолатларини кучайтириш вазифалари ҳам белгиланган. Бу масаланинг аҳамияти шундаки, иқтисодий ёки ижтимоий ислоҳотларнинг барқарорлиги ҳуқуқий муҳитга бевосита боғлиқ. Фуқарода ўз ҳуқуқини билиш, уни қонуний йўл билан ҳимоя қила олиш ва ўз мажбуриятларига масъулият билан ёндашиш кўникмаси шаклланмаса, қонун устуворлиги фақат норматив ҳужжатлар даражасида қолиб кетиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, ҳуқуқий маданиятни шакллантиришни мактабдан бошлаш ғояси стратегик аҳамиятга эга. Чунки қонун устуворлиги фақат суд ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг фаолияти билан эмас, жамият аъзоларининг ҳуқуқий онг ва хулқ-атвори билан ҳам таъминланади. Демак, бешинчи дастур “қонун бор” деган тушунчадан “қонун ишлайди ва жамият аъзолари қонунийликни ижтимоий қадрият сифатида қабул қилади” деган босқичга ўтишни кўзда тутади.
Маҳалла — давлат ва жамият ўртасидаги энг яқин бўғин
Олтинчи миллий дастур маҳаллани жамият тараққиётининг асосий буюртмачисига айлантиришни назарда тутади. Ёндашувга кўра, туман бюджети, инвестиция дастурлари ва инфратузилма лойиҳаларини шакллантиришда маҳалланинг эҳтиёж ва талаблари муҳим мезонга айланиши керак. Бу ёндашувнинг моҳияти “юқоридан белгилаш”дан “қуйидан шакллантириш” тамойилига ўтишда намоён бўлади. Маҳалла — фуқароларнинг кундалик эҳтиёжлари энг аниқ кўринадиган ижтимоий макон. Йўл, ичимлик суви, электр энергияси, бандлик, ободонлаштириш, ижтимоий ёрдам, ёшлар ва хотин-қизлар билан ишлаш каби масалалар айнан шу даражада аниқ намоён бўлади. Шунинг учун маҳалланинг буюртмачи сифатидаги ролини кучайтириш фақат бошқарув ваколатларини кенгайтириш эмас. Бу маҳалла аҳолисининг ўз ҳудудининг ривожланишига дахлдорлик ҳиссини кучайтириши мумкин бўлган институционал механизмдир. Бироқ бу жараён самарали бўлиши учун маҳалланинг буюртма бериш ваколати билан бирда очиқлик, ҳисобдорлик ва жамоатчилик назорати механизмлари ҳам кучли бўлиши зарур. Акс ҳолда “маҳалла буюртмаси” тушунчаси фақат маъмурий механизмга айланиб қолиши мумкин. Шунинг учун олтинчи дастур доирасидаги энг муҳим масалалардан бири — фуқароларнинг реал иштирокини таъминлашдир.
Тинчлик ва дўстлик — миллий тараққиётнинг ташқи омили
Еттинчи миллий дастур Ўзбекистоннинг тинчлик ва дўстлик диёри, бағрикенг ўлка сифатидаги нуфузини юксалтиришга қаратилган. Мазкур йўналиш бошқа дастурлардан фарқли равишда ташқи муносабатлар ва мамлакатнинг халқаро мавқеига кўпроқ тааллуқли бўлса-да, унинг ички тараққиёт билан боғлиқлиги кучли. Барқарор иқтисодий ривожланиш учун тинчлик ва хавфсизлик муҳим шартдир. Таълим, инвестиция, туризм, халқаро ҳамкорлик, фан ва маданият алмашинуви ҳам барқарор ташқи муҳитга эҳтиёж сезади. Ўзбекистоннинг Марказий Осиёда яхши қўшничилик, стратегик шериклик ва дўстлик алоқаларини ривожлантиришга қаратилган сиёсати мамлакатнинг халқаро иқтисодий ва ижтимоий алоқаларини кенгайтириш учун ҳам муҳим омил сифатида кўрилмоқда. Президент нутқида Ўзбекистоннинг дипломатик муносабатлар ўрнатган давлатлари сони қарийб 170 тага етгани қайд этилган. Демак, еттинчи дастур тинчликни фақат ташқи сиёсат масаласи сифатида эмас, миллий тараққиёт учун зарур бўлган муҳит сифатида кўришга имкон беради.
Етти дастур — аслида ягона тараққиёт тизими
Етти миллий дастурни алоҳида кўриб чиқиш мумкин. Аммо уларнинг ҳақиқий стратегик мазмуни ўзаро боғлиқлигида намоён бўлади. Билимли инсон юқори унумдорликка эга иқтисодиёт учун кадр бўлади. Соғлом инсон ўз билим ва салоҳиятини тўлиқроқ рўёбга чиқаради. Юқори технологияли иқтисодиёт янги иш ўринлари ва юқори малакали меҳнатга талабни оширади.
Сув ва табиатни асраш иқтисодий тараққиётнинг узоқ муддатли экологик асосини яратади.
Қонун устуворлиги фуқаролар ва бизнес учун ишончли ҳуқуқий муҳитни шакллантиради.
Кучли маҳалла давлат сиёсатини аҳолининг реал эҳтиёжлари билан боғлайди.
Тинчлик ва дўстлик эса барча ички ислоҳотлар амалга оширилиши мумкин бўлган барқарор муҳитни мустаҳкамлайди.
Шу маънода, етти дастур — етти алоҳида лойиҳа эмас
Улар инсон капитали, ижтимоий фаровонлик, иқтисодий самарадорлик, экологик барқарорлик, ҳуқуқий давлат, фуқаролик жамияти ва тинчликни ягона тараққиёт концепциясига бирлаштирувчи стратегик йўналишлардир. Асосий масала — мақсаддан натижага ўтиш. 2026-йил учун ишлаб чиқилган ислоҳотлар дастурларида ҳам муҳим ёндашув сифатида “ҳужжат ишлаб чиқиш”дан “натижага эришиш” тамойилига ўтилаётгани, ташаббуслар бўйича аниқ ижро механизмлари ва KPI кўрсаткичлари белгиланаётгани таъкидланган. 2026-йилги “Ўзбекистон — 2030” стратегиясини амалга оширишга оид давлат дастурида 337 та амалий чора-тадбир назарда тутилган. Бу жиҳат етти миллий дастурнинг келажакдаги самарадорлигини баҳолаш учун ҳам муҳим мезон бўла олади. Ҳар қандай миллий дастур қанчалик мукаммал мақсадларни белгиламасин, унинг ҳақиқий қиймати амалий натижалар билан ўлчанади. Масалан:
— таълимдаги ўзгариш билим сифатида;
— тиббиётдаги ислоҳот инсон саломатлигида;
— иқтисодий сиёсат янги ва сифатли иш ўринларида;
— экологик сиёсат сув ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланишда;
— суд-ҳуқуқ ислоҳоти фуқароларнинг ҳуқуқий ҳимоясида;
— маҳалла сиёсати аҳолининг реал эҳтиёжлари қондирилишида;
— ташқи сиёсат эса тинчлик, ҳамкорлик ва халқаро ишончни мустаҳкамлашда намоён бўлиши керак.
Шу сабабли келгуси даврда “қанча қарор қабул қилинди?” деган саволдан кўра “одамлар ҳаётида нима ўзгарди?” деган савол тобора муҳимроқ мезонга айланиши табиий. Хулоса ўрнида 2026-йилда илгари сурилган еттита миллий дастур мазмунан мамлакат тараққиётининг турли жабҳаларини қамраб олади. Бироқ уларнинг марказида битта умумий ғоя — инсоннинг муносиб ҳаёт кечириши ва ўз салоҳиятини рўёбга чиқариши учун зарур шарт-шароитларни яратиш ғояси туради. Бу ёндашув тараққиёт тушунчасининг мазмунини ҳам кенгайтиради. Тараққиёт фақат янги корхоналар ёки йўллар қурилиши эмас. Тараққиёт — билимли авлод, соғлом жамият, самарали иқтисодиёт, асраб-авайланган табиат, қонун ҳимоясидаги фуқаро, фаол маҳалла ва тинч халқаро муҳитнинг бир бутун тизимидир.
Шу жиҳатдан етти миллий дастур олдига қўйилган вазифаларни фақат давлат идораларининг вазифаси сифатида кўриш тўғри бўлмайди. Уларнинг натижаси фуқароларнинг фаоллиги, таълим ва илм-фан вакилларининг масъулияти, тадбиркорлик субъектларининг ташаббускорлиги, маҳаллаларнинг фаоллиги ва жамиятдаги ҳамжиҳатлик даражасига ҳам боғлиқ. Келгуси ўн йилликнинг “миллий юксалиш даври” сифатида шаклланиши, аввало, белгиланган мақсадларнинг қанчалик изчил, очиқ ва натижадор амалга оширилишига боғлиқ бўлади. Зеро, миллий дастурларнинг якуний мезони ҳужжатларнинг кўплиги эмас, инсон ҳаётидаги реал ўзгаришлардир. Шундай экан, етти миллий дастур моҳиятини бир жумла билан ифодалаш мумкин: инсон капиталига таянадиган, қонун ва адолатга асосланган, табиат билан мувозанатдаги, иқтисодий жиҳатдан самарали ва тинчликни қадрлайдиган жамиятни барпо этиш. Бу эса, ўз навбатида, давлат сиёсатининг мақсадлари билан жамиятнинг кундалик эҳтиёжлари ўртасидаги масофани қисқартиришни, ҳар бир белгиланган вазифанинг аниқ натижага айланишини талаб этади.
Гузалхон Бойкузиева
Қўқон Давлат Университети доценти
