“Inson huquqlari – 2030” strategiyasi: Yangi O‘zbekistonda inson qadri, erkinlik va adolat ustuvorligi sari muhim qadam
Bugun mamlakatimizda kechayotgan shiddatli va tub islohotlarning markazida yagona bir g‘oya – “Inson qadri uchun” degan ezgu tamoyil ustuvor bo‘lib turibdi. Bu tamoyil shunchaki quruq shior yoki nazariy konsepsiya emas, balki har bir fuqaroning huquq va erkinliklarini amalda ta’minlovchi, davlat siyosati va qonunchilik amaliyotining bosh mezoniga aylangan hayotiy haqiqatdir.
Jumladan, mamlakatimizda amalga oshirilgan eng muhim va tarixiy voqea, shubhasiz, umumxalq referendumi orqali qabul qilingan Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bo‘ldi. Bu jarayon shunchaki Bosh qonunga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish emas, balki davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni tubdan yangi bosqichga olib chiqqan huquqiy va ijtimoiy burilish nuqtasi bo‘ldi.
Yangilangan Konstitutsiyamizda ilk bor O‘zbekiston – suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat ekani qat’iy va o‘zgarmas tarzda mustahkamlandi. Mamlakat tarixida ilk bor asosiy qonunda inson huquq va erkinliklarini ta’minlashga oid normalar soni 3 baravardan ziyodga ko‘paydi. Xususan, inson sha’ni va qadr-qimmati daxlsizligi, ularni kamsitishga hech bir asos yo‘qligi qat’iy muhrlanib, inson huquq va erkinliklarini ta’minlash davlatning oliy majburiyati etib belgilandi.
Davlat organlari va fuqaro o‘rtasida yuzaga keladigan har qanday noaniqliklar inson foydasiga talqin qilinishi hamda huquqiy ta’sir choralari mutanosiblik tamoyiliga asoslanishi kafolatlandi. Bu qoidalar davlat idoralarining mas’uliyatini oshirish bilan birga, insonga me’yoridan ortiq majburlov choralari qo‘llanilishining oldini oluvchi mustahkam huquqiy qalqonga aylandi.
Shu bilan birga, Konstitutsiyada shaxsiy huquq va erkinliklar kafolati eng ilg‘or xalqaro standartlarga moslashtirildi. Xususan, shaxsni sud qarorisiz 48 soatdan ortiq ushlab turishga yo‘l qo‘yilmasligi, inson erkinligini cheklashga faqat sud orqali erishilishi hamda gumonlanuvchi va ayblanuvchilarning “sukut saqlash” huquqi mustahkamlandi. Bularning bari “Inson qadri uchun” tamoyili shunchaki shior emas, balki qonunchiligimiz va davlat idoralari faoliyatining bosh mezoni ekanini amalda isbotlaydi.
Shuningdek, ko‘plab rasmiyatchilik, yuzakilik va byurokratik to‘siqlar o‘rnini bugun ochiqlik, shaffoflik, jamoatchilik nazorati va xalq bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot egalladi. Misol uchun, so‘nggi 8-9 yilda byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish borasida tub burilish yasaldi. Xususan, Prezidentning Xalq qabulxonalari va Virtual qabulxonasi tashkil etilib, “davlat organlari xalqqa xizmat qilishi kerak” degan prinsipial yangi tizimga asos solindi. Propiska tizimi isloh qilinib, aholiga mamlakat hududida erkin harakatlanish hamda ko‘chmas mulk sotib olish huquqi to‘liq qaytarildi.
Shu o‘rinda, inson sha’ni va erkinligini himoya qilishda bir nechta tarixiy va ijobiy natijalarni alohida ta’kidlash zarur. Jumladan, majburiy va bolalar mehnatiga chek qo‘yilgani, mamlakatimizda uzoq yillar davomida tizimli muammo bo‘lib kelgan majburiy mehnatga, xususan, paxta yig‘im-terimida bolalar va byudjet tashkilotlari xodimlari mehnatidan foydalanishga butunlay barham berildi. Bu tarixiy yutuq Xalqaro mehnat tashkiloti va xalqaro inson huquqlari tashkilotlari tomonidan to‘liq e’tirof etilib, O‘zbekistonga nisbatan qo‘llanilgan “paxta boykoti” bekor qilindi.
Qolaversa, so‘nggi yillarda sud-huquq tizimida amalga oshirilgan fundamental islohotlar natijasida sudlar ilgarigidek shunchaki jazolovchi yoki ayblov xulosalarini tasdiqlovchi organ emas, balki inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qiluvchi mustaqil tuzilmaga aylandi. Sudlar mustaqilligini ta’minlash maqsadida Sudyalar oliy kengashi tashkil etildi, sudyalikka nomzodlarni tanlash tizimi ochiq va shaffof shaklga keltirildi. Buning amaliy ifodasi sifatida, ilgari uchramaydigan darajadagi ko‘rsatkich – oxirgi yillarda minglab fuqarolarga nisbatan oqlov hukmlarining chiqarilgani va nohaq ayblangan shaxslarning to‘liq reabilitatsiya qilingani odil sudlovga bo‘lgan xalq ishonchini qaytardi.
Shu bilan birga, tergov va sud jarayonlarida inson sha’ni hamda qadr-qimmatini kamsituvchi usullarga qarshi keskin cheklovlar o‘rnatildi. Sudlarda noqonuniy yo‘l bilan olingan dalillarni yaroqsiz deb topish amaliyoti qat’iy belgilandi va jazoni ijro etish muassasalarida insonparvarlik tamoyillari keng joriy etildi. Ishlarni sudlarda ko‘rishda vakolatlarning aniq ajratilishi, odil sudlovning ochiqlik, oshkoralik va tortishuvchanlik tamoyillari asosida, jamoatchilik va OAV vakillari ishtirokida o‘tkazilayotgani yurtimizda qonun ustuvorligi va adolat tushunchalari real haqiqatga aylanayotganining yorqin isbotidir.
Umuman olganda, Konstitutsiyaviy islohotlarni hayotga izchil tatbiq etish, Bosh qonunimizning ustuvorligini amalda ta’minlash va fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlarini muhofaza qilishda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi alohida o‘rin tutadi. Yangilangan Konstitutsiyaga muvofiq, ilk bor oddiy fuqarolar va yuridik shaxslarga, agar muayyan qonun ularning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini buzmoqda deb hisoblasa va sudda barcha boshqa himoya vositalari tugagan bo‘lsa, Konstitutsiyaviy sudga to‘g‘ridan-to‘g‘ri shikoyat kiritish huquqi berildi. Bu milliy huquq tizimimizda fuqarolik jamiyatini rivojlantirishdagi muhim qadam bo‘ldi.
Hech shubhasiz aytish mumkinki, Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi tomonidan ishlab chiqilgan “Inson huquqlari – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmon loyihasi yuqorida qayd etilgan konstitutsiyaviy-huquqiy islohotlarning mantiqiy davomi bo‘lib xizmat qiladi. Unda shaxs qadr-qimmati, turmush darajasi va farovonligini oshirishning muhim sharti sifatida inson huquqlarini ta’minlash bo‘yicha davlat siyosatining asosiy vazifalari belgilangan. Hujjat doirasida Strategiyaning o‘zi, uni amalga oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi hamda Inson huquqlari bo‘yicha Samarqand forumini o‘tkazish reglamentini tasdiqlash nazarda tutilgan bo‘lib, u 12 bobdan iborat holda sohadagi joriy holat, maqsad va vazifalar, monitoring qilish va moliyaviy ta’minot masalalarini o‘z ichiga oladi.
Mazkur strategiyani amalga oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi aniq ko‘rsatkichlarga asoslangan 4 ta asosiy ustuvor yo‘nalishni qamrab oladi. Bular – milliy qonunchilikni takomillashtirish, aholining ehtiyojmand toifalari huquqlarini himoya qilib, inklyuziv va ijtimoiy adolatli jamiyatni shakllantirish, inson huquqlari madaniyati va ta’lim tizimini rivojlantirish hamda xalqaro hamkorlikni mustahkamlash va majburiyatlar ijrosini ta’minlashdir. Shu orqali fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish mexanizmlari yanada takomillashtiriladi.
Qolaversa, ushbu farmon va unda belgilangan vazifalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida ko‘zda tutilgan ustuvor yo‘nalishlar ijrosini ta’minlashga qaratilgan. Bu esa mamlakatimizda inson huquqlariga hurmatni shakllantirish, davlat va jamiyat munosabatlarini yangi bosqichga ko‘tarish hamda O‘zbekistonning xalqaro maydondagi obro‘sini yanada yuksaltirishda muhim huquqiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, mamlakatimizda “Inson qadri uchun” tamoyili ostida amalga oshirilayotgan shiddatli va tub islohotlar shunchaki o‘zgarishlar majmui emas, balki Yangi O‘zbekistonning strategik qiyofasini belgilovchi muhim tarixiy burilishdir. Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish institutining joriy etilishi inson huquqlari va erkinliklari himoyasini oliy darajaga ko‘tarib, sud-huquq tizimi mustaqilligini ta’minladi, ommaviy byurokratik to‘siqlar hamda majburiy mehnatga butunlay barham berdi.
Mazkur yutuqlarning mantiqiy davomi sifatida ishlab chiqilgan “Inson huquqlari – 2030” strategiyasi esa inson qadr-qimmatini yanada yuksaltirish, inklyuziv va adolatli jamiyatni shakllantirish hamda xalqaro standartlarni to‘liq joriy etish orqali yurtimizda qonun ustuvorligi va farovon turmush tarzini mustahkam kafolatlashga xizmat qiladi.
Nilufarxon SAID-GAZIEVA,
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyaviy sudi
Devon rahbari, yu.f.d.
O‘zA
