Анталия саммити: иқлим дипломатиясидан амалий манфаатлар сари

Туркиянинг Анталия шаҳрида бошланган БМТнинг Иқлим ўзгариши бўйича Ҳадли конвенцияси томонлари конференциясининг 31-сессияси (COP31) глобал экологик муаммоларни иқтисодий тараққиёт ва инсон фаровонлиги билан узвий боғлиқ ҳолда муҳокама қилиш майдонига айланди.

Давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёев Туркия Республикаси Президенти Режеп Таййип Эрдоғаннинг таклифига биноан ушбу нуфузли йиғинда иштирок этиш учун Анталия шаҳрида бўлиб турибди.

Қайд этилишича, анжуман кун тартибидан БМТнинг Иқлим ўзгариши тўғрисидаги Ҳадли конвенциянинг асосий қоидаларини рўёбга чиқариш, замонавий экологик хатар ва таҳдидларга қарши курашиш ҳамда “яшил” тараққиёт мақсад ва вазифаларини илгари суриш борасида кенг кўламли халқаро ҳамкорликни ривожлантириш масалалари ўрин олган.

ЎзА мухбири COP31 саммити аҳамияти, Ўзбекистоннинг экологик ташаббуслари ҳамда мамлакатимиз учун очилаётган молиявий ва технологик имкониятлар хусусида Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси доценти, сиёсий фанлар бўйича фалсафа доктори Нуриддин Қалқонов фикрларини ёзиб олди.

– COP31 халқаро ҳамжамиятдан иқлим бўйича мажбуриятларнинг амалий ижросини жадаллаштириш талаб этилаётган шароитда ўтказилмоқда. Жаҳон метеорология ташкилотининг 9 ноябрда эълон қилган дастлабки ҳисоботига кўра, 2015-2026 йиллар кузатувлар тарихидаги энг иссиқ йиллар бўлиши мумкин. Жорий йилнинг январь - сентябрь ойларида глобал ўртача ҳарорат саноатлашувдан олдинги 1850-1900 йиллар даражасидан тахминан 1,47 даража (±0,13) юқори бўлган. Бу ҳали бутун йилнинг якуний кўрсаткичи эмас, бироқ иқлим хатарларининг кўлами ҳақида жиддий огоҳлантиришдир. Ташкилот баҳосига кўра, шу йилнинг ўзи ҳам энг иссиқ тўрт йиллик қаторидан жой олиши кутилмоқда, кучайиб бораётган Эль-Ниньо эса 2027 йилда ҳароратнинг янада ошишига сабаб бўлиши мумкин. Якуний ҳисобот 2027 йил мартида эълон қилинади.

БМТ Атроф-муҳит дастурининг жорий йилги ҳисоботида миллий иқлим мажбуриятлари тўлиқ бажарилиб, шунга тенг саъй-ҳаракатлар давом эттирилган тақдирда ҳам аср охирига бориб глобал исиш тахминан 2,6 даражага етиши қайд этилган. Амалдаги сиёсат сақланган тақдирда эса бу кўрсаткич тахминан 2,8 даражани ташкил этади. Ҳисоботда 1,5 даража чегарасидан ҳеч бўлмаганда вақтинча ошиб кетиш муқаррарлиги ҳам таъкидланган. Бу баҳо мавжуд мажбуриятлар билан иқлим хавфсизлиги учун зарур чоралар ўртасида сезиларли тафовут сақланаётганини кўрсатади.

Мазкур шароитда халқаро иқлим ҳамкорлигининг адолатлилиги муҳим масалага айланади. Мамлакатларнинг иқтисодий имкониятлари ва иқлим оқибатларига заифлиги турлича. Шунинг учун музокараларда чиқиндиларни камайтириш билан бир қаторда мослашув чораларини молиялаштириш, технологиялардан фойдаланиш ва зарур билимларни алмашиш ҳам амалий аҳамият касб этади.

Ўзбекистон жамоатчилиги учун бу жараённинг мазмуни кундалик ҳаёт билан чамбарчас боғлиқ: сув таъминоти, ҳосилдорлик, электр энергиясининг барқарорлиги, аҳоли саломатлиги ва оилалар даромади иқлимга чидамли тараққиётнинг асосий мезонларидир.

Анталия конференциясининг ташкилий хусусияти Туркия ва Австралия ўртасидаги вазифалар тақсимотида намоён бўлмоқда. БМТнинг расмий маълумотларига кўра, Туркия конференцияга мезбонлик қилади ва COP31 раислигини амалга оширади, Австралия вакили эса музокаралар президенти сифатида расмий музокараларни бошқаради. Шу сабабли ушбу тузилманинг вазифалари аниқ тақсимланган ҳамкорлик модели сифатида тушуниш тўғрироқ бўлади.

Ўзбекистон учун бу майдоннинг амалий қиймати иқлим мақсадларини инвестицияга тайёр лойиҳаларга айлантириш имкониятидадир. Ўлкамиз Анталия мулоқотларида экология ва энергетика соҳасидаги амалий тажрибасига таяниши мумкин. Жумладан, расмий маълумотларда мамлакатдаги муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар улуши 2017 йилдаги 4,64 фоиздан 2026 йилга келиб 15,7 фоизга етгани, уларнинг умумий майдони 7 миллион гектардан ошгани қайд этилган. Миллий мақсадга кўра, бу улушни 2030 йилда 20, 2035 йилда 30 фоизга етказиш режалаштирилган. Шунингдек, 2024 йил бошига келиб сунъий йўлдош тасвирлари орқали 254,1 миллион дарахтнинг рақамли харитаси яратилгани билдирилган. Бу кўрсаткичлар табиатни муҳофаза қилишда ҳудудий қамров ва кузатув имкониятлари кенгаяётганини ифодалайди.

Энергетика йўналишида 2026 йил май ойидаги расмий ахборотда халқаро ҳамкорлар билан биргаликда жами 5,6 минг мегаватт қувватли йирик қуёш ва шамол электр станциялари ишга туширилгани маълум қилинган. Бундай лойиҳаларнинг кейинги босқичдаги самараси электр тармоқларини модернизация қилиш, энергияни сақлаш имкониятларини кенгайтириш ва истеъмол самарадорлигини ошириш билан боғлиқ. Шу билан бирга, расмий дастлабки баҳоларга кўра, жорий йилда ишга туширилиши режалаштирилган 6,7 гигаватт янги қувватнинг 2,5 гигавати иссиқлик электр станцияларига тўғри келади.

Республикамизнинг янгиланган миллий иқлим ҳиссаси – NDC 3.0 доирасида 2035 йилгача ялпи ички маҳсулот бирлигига тўғри келадиган иссиқхона газлари чиқиндиларини 2010 йилга нисбатан 50 фоизга камайтириш мақсади белгиланган. Бу ерда муҳим жиҳат шуки, кўрсаткич чиқиндиларнинг иқтисодиёт ҳажмига нисбатан интенсивлигини англатади: уни жами чиқиндиларни мутлақ ҳисобда ярмига қисқартириш билан тенглаштириб бўлмайди. Бундан ташқари, Ўзбекистоннинг 2026 йил июнь ойида Бонн музокараларида тақдим этган маърузасига кўра, 2030 йилга белгиланган 35 фоизлик интенсивлик мақсадига 2023 йилдаёқ эришилган (кўрсаткич 40,6 фоиз). Шу сабабли янги мақсаднинг қанчалик талабчанлигини баҳолашда мутлақ чиқиндилар динамикаси ҳам ҳисобга олиниши лозим.

Юртимиз учун COP31нинг энг муҳим йўналишларидан бири иқлим ўзгаришига мослашувдир. Сув ресурсларидан самарали фойдаланиш, қурғоқчиликка тайёргарлик ва қишлоқ хўжалигининг чидамлилигини ошириш иқтисодий барқарорликка хизмат қилади. Миллий мажбуриятларни амалга ошириш 2030 йилгача тахминан 33,7 миллиард доллар (чиқиндиларни камайтириш) ва 15,7 миллиард доллар (мослашув) маблағ талаб этиши баҳоланмоқда. Мослашув улуши умумий эҳтиёжнинг учдан бир қисмига яқин бўлгани учун халқаро ҳамкорликда бу йўналишга алоҳида эътибор зарур.

Бу борадаги халқаро ҳамкорликни суғориш тизимларини янгилаш, сув йўқотишларини камайтириш, ҳисоб ва мониторингни такомиллаштириш, фермерларга агроиқлим ахборотини етказиш каби вазифаларга йўналтириш мақсадга мувофиқ. Лойиҳаларда технологияни етказиб бериш билан бирга, ундан фойдаланиш, таъмирлаш ва маҳаллий мутахассисларни тайёрлаш харажатлари ҳам ҳисобга олиниши керак.

COP31 раислиги доирасида илгари сурилган “Climate Implementation Bridge – BRIDGE” ташаббусининг дастлабки беш пилот иштирокчисидан бири сифатида Ўзбекистоннинг танланиши амалий имкониятлардан биридир. Ташаббус 24 сентябрь куни Нью-Йорк иқлим ҳафталиги доирасида эълон қилинган. Ўзбекистон билан бирга Эфиопия, Фижи, Индонезия ва Покистон ҳам дастлабки гуруҳга киргани маълум қилинган.

Таъкидланишича, ташаббус БМТ Тараққиёт дастури иштирокида мамлакатларнинг иқлим режаларини аниқ тадбирлар ва инвестиция лойиҳаларига айлантиришга кўмаклашади. Унда қайта тикланувчи энергетика, энергия самарадорлиги, сув бошқаруви, иқлимга чидамли қишлоқ хўжалиги ва чиқиндилар билан ишлаш каби йўналишлар назарда тутилган.

BRIDGEдаги иштирок молиялаштириш автоматик ажратилишини англатмайди. Унинг аҳамияти устувор лойиҳаларни аниқлаш, уларни пухта тайёрлаш ва халқаро молиявий имкониятлар билан боғлашга ёрдам беришидадир. Ўзбекистон учун асосий вазифа ҳудудларнинг эҳтиёжларига мос, иқтисодий жиҳатдан асосланган ва натижаси ўлчанадиган лойиҳалар портфелини шакллантиришдан иборат.

Диёримизнинг COP31даги манфаатларини ўзаро боғлиқ уч вазифада ифодалаш мумкин: миллий эҳтиёжларни халқаро кун тартибида илгари суриш, уларни молиявий ва технологик ҳамкорликка айлантириш ҳамда натижаларни ҳудудлар ва аҳоли ҳаётига етказиш.

Умуман олганда, Анталия саммити Ўзбекистон учун иқлим дипломатиясини аҳоли фаровонлиги билан боғлаш имкониятидир. Ушбу имкониятдан самарали фойдаланиш халқаро ташаббусларни аниқ мажбуриятлар, пухта лойиҳалар ва жамоатчилик кузата оладиган натижалар билан давом эттиришни талаб қилади. Шунда иқлим ҳамкорлиги мамлакатнинг узоқ муддатли тараққиёти, ресурслар хавфсизлиги ва келажак авлодлар манфаатларини таъминлашга хизмат қилади.

Ўткир АЛИМОВ, ЎзА