Адолат ва ишонч давлат тараққиётининг мустаҳкам ҳуқуқий таянчидир

Ватанимиз Мустақиллигининг 35 йиллиги босиб ўтилган тарихий йўлни сарҳисоб қилиш, эришилган ютуқларни қадрлаш ва олдимизда турган вазифаларни чуқур англаш учун муҳим фурсатдир.

Мустақиллик йилларида мамлакатимизда миллий давлатчилик асослари яратилди, Бош қомусимиз қабул қилинди, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди.

Бугун тараққиётимиз ҳақида сўз юритар эканмиз, фақатгина иқтисодий ўсиш, бунёдкорлик ёки замонавий инфратузилмани эмас, балки инсоннинг ўз ҳуқуқларига бўлган ишончини ҳам асосий мезон сифатида баҳолашимиз лозим. Зеро, фуқаро ўз ҳақ-ҳуқуқи қонун билан ҳимояланишига ишонса, тадбиркор ўз мулки дахлсизлигига амин бўлса, жамиятда адолатга нисбатан ишонч мустаҳкамланади. Шу маънода, қонун устуворлиги ва суд мустақиллиги давлат тараққиётининг оддий ҳуқуқий талаблари эмас, балки жамият фаровонлигига бевосита таъсир кўрсатадиган муҳим омиллардир.

Ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиси — қонун олдида тенгликдир. Фуқаро ҳам, тадбиркор ҳам, мансабдор шахс ҳам қонун талабларига бирдек риоя этиши шарт. Қонун устуворлиги деганда, энг аввало, ҳеч кимнинг мавқеи, мансаби ёки имконияти унинг қонундан устун туришига асос бўла олмаслиги тушунилади. Бу тамойил кундалик ҳаётимизда фуқаронинг мулки қонуний асосларсиз олиб қўйилмаслиги, тузилган шартнома шартларига тўлиқ риоя этилиши, етказилган зарар белгиланган тартибда қопланиши ва тадбиркорнинг фаолиятига ноқонуний тўсқинлик қилинмаслигида намоён бўлади. Агар ҳуқуқ бузилса, уни тиклашнинг самарали ва адолатли механизми ишлаши лозим.

2023 йилда умумхалқ референдуми орқали қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституциямизда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, хусусий мулк ҳимояси ҳамда одил судловга оид кафолатларнинг мустаҳкамланиши бу борадаги тарихий қадам бўлди. Бироқ фақатгина қонунларнинг мавжудлиги ўзи билан ўзи етарли эмас. Энг муҳими – уларнинг кундалик ҳаётда қай даражада ишлаши, одамлар муаммоларини ҳал этишга қанчалик хизмат қилиши ва бузилган ҳуқуқларни тиклай олишидир.

Ҳар қандай ҳуқуқий давлатда суд ҳокимиятининг мустақиллиги марказий аҳамиятга эга. Суд – фуқаро билан давлат органи, тадбиркор билан унинг ҳамкори ёки мулкдор билан бошқа шахс ўртасида юзага келган низони фақат ва фақат қонун асосида ҳал этадиган мустақил институт. Судья қарорини ташқи босим, ноқонуний аралашув ёки бошқа манфаатлар таъсирида эмас, балки холис далиллар асосида қабул қилсагина, унинг адолатлилигига ишонч ортади. Суд мустақиллиги фақат судьяга босим ўтказмаслик билан чекланмайди. Бу жараёнда томонларнинг тенг имкониятларга эга бўлиши, ҳар бир тараф ўз важ ва далилларини эркин тақдим этиши ҳамда қабул қилинган қарорларнинг асослантирилиши жуда муҳим.

Шу ўринда яна бир ҳаётий масалага эътибор қаратиш лозим: адолатли қарор чиқариш билан бирга, унинг ўз вақтида ижро этилиши ҳам шарт. Агар фуқаро суд орқали ҳақ-ҳуқуқини тикласа-ю, қарор амалда бажарилмаса, муаммо тўлиқ ҳал этилди, деб айта олмаймиз. Демак, одил судловнинг ҳақиқий самараси суд мажлисидаги жараён билан эмас, балки бузилган ҳуқуқнинг амалда тикланиши билан ўлчанади.

Мулк ҳуқуқи инсоннинг иқтисодий мустақиллиги ва фаровонлиги таянчидир. Ўз меҳнати билан мол-мулк орттирган фуқаро уни қонуний ҳимоя қилиш имконияти борлигига ишониши керак. Худди шунингдек, тадбиркор ҳам ўз сармояси ва шартномавий манфаатлари ҳимояланганини билган ҳолдагина эркин фаолият юрита олади. Шартномаларга риоя этилиши, қарздорликнинг қонуний тартибда ундирилиши, етказилган зарарнинг қопланиши ва мулкий ҳуқуқларнинг тикланиши иқтисодий муносабатлар барқарорлигини таъминлайди. Ҳуқуқи ҳимояланишига ишонган тадбиркор янги лойиҳаларга маблағ киритишга, иш ўринлари яратишга интилади. Фуқаро ҳам ўз қонуний манфаатлари ҳимояда эканини ҳис қилса, келажакка ишончи ортади. Шу боисдан қонун устуворлиги фақатгина ҳуқуқшунослар баҳслашадиган назарий масала эмас, балки ҳар бир оиланинг фаровонлиги ва мамлакатнинг иқтисодий ривожланиши билан чамбарчас боғлиқдир.

Бугунги кунда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштиришда бир қатор долзарб вазифаларга марказий эътибор қаратиш зарур. Аввало, фуқароларнинг суд ҳимоясидан фойдаланишини осонлаштириш, ҳуқуқий маслаҳат олиш ва судга мурожаат қилиш жараёнларини имкон қадар соддалаштириш талаб этилади. Бунда эҳтиёжманд қатлам учун амалий кўмак механизмларини ривожлантириш муҳимдир. Шу билан бирга, суд амалиётида қонун нормаларининг бир хил ва изчил қўлланилишига эришиш, ўхшаш вазиятларда қарорларнинг аниқ ҳуқуқий мезонларга асосланиши фуқаролар ва тадбиркорлар учун ҳуқуқий аниқликни оширади.

Одил судловнинг бош мезони бўлган суд қарорларининг ўз вақтида ижро этилиши устидан назоратни кучайтириш ҳам асосий мақсадлардан бири саналади. Зеро, ҳуқуқни тан олиш билан уни амалда тиклаш ўртасидаги тафовутни йўқ қилиш адолатни қарор топтиришнинг муҳим шартидир. Қолаверса, фуқаролик низоларини судгача ҳал этишнинг муқобил усулларини, хусусан, медиация ва музокараларни кенг оммалаштириш мақсадга мувофиқ. Бу ўз навбатида низоларни ортиқча вақт ва харажатларсиз ҳал қилиш, тарафлар ўртасидаги инсоний муносабатларни сақлаб қолиш имконини беради. Бундан ташқари, суд тизимида рақамли хизматларни ривожлантириш, замонавий технологиялар орқали ҳужжатлар билан ишлашни соддалаштириш баробарида, шахсий маълумотлар ва электрон ахборот хавфсизлигини таъминлаш ҳам бугунги куннинг муҳим талабларидандир.

Энг муҳими, ислоҳотлар натижаси қоғоздаги ҳужжатлар ёки ташкилий ўзгаришлар билан эмас, балки одамларнинг ҳаётида юз берган ижобий ўзгаришлар билан ўлчаниши шарт. Қонун устуворлигини таъминлаш фақат суд ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси эмас. Бу жараёнда ҳар бир фуқаронинг ҳуқуқий маданияти, ўз мажбуриятларига масъулият билан ёндашиши ва ўзгалар ҳуқуқини ҳурмат қилиши ҳал қилувчи ўрин тутади. Шартномага риоя қилиш, ўзганинг мулкига дахл қилмаслик, низоларни қонуний йўл билан ҳал этиш — ҳуқуқий маданиятнинг кундалик ҳаётдаги кўринишларидир. Айниқса, ёш авлодда қонунга ҳурмат, адолат туйғуси ва фуқаролик масъулиятини шакллантириш ниҳоятда зарур бўлиб, бунда таълим муассасалари, оила, маҳалла ва оммавий ахборот воситаларининг ҳамкорлиги катта аҳамиятга эга.

Ортга назар ташлар эканмиз, мамлакат тараққиётининг муҳим мезонларидан бири айнан инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг қай даражада ҳимоя қилинаётгани эканини янада теранроқ англаймиз. Қонун устувор бўлган жамиятда фуқаро ўз ҳақ-ҳуқуқини билади, тадбиркор ишонч билан фаолият юритади, мулкдор эса мол-мулкининг дахлсизлигига таянади. Мустақил суд ушбу ишончнинг ҳуқуқий қалқони ҳисобланади. Шу боис суд-ҳуқуқ ислоҳотларини изчил давом эттириш, одил судловдан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш долзарб вазифа бўлиб қолаверади.

Зеро, мустақилликнинг ҳақиқий қадри нафақат эришилган ютуқлар, балки ҳар бир фуқаронинг ўз ҳуқуқлари ҳимояланганига, қонун олдида тенглигига ва адолат қарор топишига бўлган ишончи билан белгиланади. Адолат қарор топган жойда ишонч мустаҳкамланади, ишонч бор жойда эса тараққиёт учун мустаҳкам замин яратилади.

Ҳ. Хўжаматова, К. Бокубаев,

Қўқон давлат университети Миллий ғоя ва ҳуқуқ таълими

кафедраси стажёр-ўқитувчилари.