Адабий тилимизнинг олтин кўприги: “Ҳақиқатлар туҳфаси” асарининг муаллифини биласизми?
Самарқанд замини нафақат буюк жаҳонгирлар, балки беназир ақл соҳибларини ҳам етиштириб берган илм ўчоғидир.
Ўн иккинчи асрда шу маконда ажойиб бир сиймо дунёга келди. Бу зотнинг зоҳирий кўзлари ёруғликни кўрмас эди. Бироқ Яратган унга шундай теран ботиний назар ато этган эдики, у бутун туркий элни ҳайратга солди. Адиб Аҳмад Югнакий номи билан тарих зарварақларига муҳрланган бу мутафаккир ўзбек маънавияти тарихида ўчмас из қолдирди. Мутафаккирнинг бизгача етиб келган “Ҳибат ул-ҳақойиқ”, яъни “Ҳақиқатлар туҳфаси” асари аждодларимизнинг юксак тафаккуридан далолат беради.
Адиб Аҳмаднинг туғилган макони бўлмиш Югнак қишлоғи хусусида олимлар узоқ вақт қизғин баҳс олиб боришган. Фарғона ва Туркистон ҳудудларида ҳам шу номдаги манзилгоҳлар борлиги айтилади. Лекин ишончли тарихий манбалар бу баҳсли масалага ойдинлик киритади. Ўн иккинчи асрда яшаган машҳур тарихнавис Абулкарим Самъоний ўзининг “Ал-Ансоб” (“Насабнома”) китобида бу борада аниқ маълумот беради. Олим Югнак (Юғанак) айнан Самарқанд қишлоқларидан бири эканини қатъий қайд этади. Демак, ўзбек мумтоз адабиётининг илк дурдоналаридан бири қадимий Самарқанд тупроғида яратилган. Бу эса мазкур шаҳарнинг нафақат сиёсий, балки кучли илмий ўчоқ бўлганини яна бир бор исботлайди.
Югнакийнинг ҳаёти ва шахсияти беназир матонат ҳамда руҳий қувват намунасидир. У туғма ожиз бўлишига қарамай, ниҳоятда зийрак ва ўткир зеҳн эгаси бўлиб етишган. Буюк мутафаккир Алишер Навоий “Насойим ул-муҳаббат”(“Муҳаббат шаббодалари”) тазкирасида унга юксак баҳо беради. Навоий бобомиз Югнакийнинг кўнгил кўзи бағоят ёруғ бўлганини, ҳикматлари бутун туркий эл орасида кенг тарқалганини ҳурмат билан эътироф этади. Бу шунчаки мақтов эмас, балки улуғ шоирнинг буюк муаллимга нисбатан чексиз эҳтироми эди. Навоий ўз мактубларида ҳам Адиб Аҳмад байтларини ёшларга ибрат сифатида келтиради. Унинг номи Туроннинг энг машҳур шайхлари қаторида тилга олиниши ҳам бежиз эмас.
“Ҳибат ул-ҳақойиқ” асари шаклан катта бўлмаса-да, маънан улкан қамровга эга бебаҳо бойликдир. Китоб ўн тўрт боб ва беш юз ўн икки мисрадан ташкил топган. У аввалги муҳташам туркий битиклардан бир-икки аср кейин ёзилган бўлиб, тил нуқтаи назаридан нодир топилмага айланган. Машҳур шарқшунос Евгений Бертельс бу асарни қадимги ўзбек адабий тилидан мумтоз тилга ўтишдаги олтин кўприк деб атайди. Китобда қадимги туркий сўзлар билан бирга араб ва форс атамалари ҳам моҳирона қўлланган. Бу эса тилимизнинг ўша даврдаёқ нақадар бой ва қудратли бўлганини яққол намоён этади. Адабиётшунос Эргаш Очиловнинг ёзишича, асар Дод Сипоҳсолорбек исмли ҳукмдорга тақдим этилган бўлиб, давлат арбоблари учун муҳим ахлоқий қўлланма вазифасини ўтаган.
Мазкур муҳташам асарнинг асосий қисми бевосита инсон руҳияти ва жамият тартиботига бағишланади. Тўрт муқаддима бобдан сўнг муаллиф бешинчи бобда маърифатнинг чексиз фойдаси ва жаҳолатнинг ҳалокатли зарари ҳақида чуқур мушоҳада юритади. Олтинчи боб эса тўлиғича тил одобига, сўзнинг жамиятдаги ўрнига қаратилган. Югнакий инсон қадри унинг сўзи ва теран билими билан ўлчанишини қатъий уқтиради. Саккизинчи бобда сахийлик ва бахиллик табиати ҳаёт мисолларида очиб берилади. Ушбу китобни комил инсонни тарбиялашга хизмат қилувчи мукаммал ахлоқ қомуси дейиш ўринлидир. Муаллиф ўзини шунчаки шоир эмас, балки бутун миллатнинг тарбиячиси, ҳақиқий адаб муаллими деб билган. Асарга ҳадислар руҳи жуда чуқур ва устамонлик билан сингдирилган.
Асарнинг тарихий тақдири ҳам унинг яратилиши каби ғоят ҳайратланарлидир. У дастлаб қадимий уйғур ёзувида битилган ва асрлар давомида турли котиблар томонидан ихлос билан кўчирилган. Бир минг тўрт юз қирқ тўртинчи йили Самарқандда Зайнулобидин бахши кўчирган қўлёзма алоҳида илмий аҳамиятга эга. Бир минг тўрт юз саксонинчи йили Истанбулда Абдураззоқ бахши томонидан битилган нусха ҳам қадимий меросимизнинг сарҳадлари нақадар кенг бўлганини тасдиқлайди. Ушбу нодир китоб қатор олимлар томонидан қайта-қайта чоп этилган. Фитрат, Ойбек каби миллат фидойилари бу дурдонани халққа танитиш йўлида ўзларининг тенгсиз ҳиссаларини қўшганлар. Тарихий хотирани тиклашда бундай манбаларнинг ўрни беқиёсдир.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
