Туронлик наққош ва мусаввирларнинг ўз касб “кодекс”и бўлганини биласизми?
Қадимий Самарқанд ва Бухоро обидаларидаги бетакрор нақшлар асрлар оша бутун дунёни ҳайратга солиб келади.
Бу маҳобатли гўзаллик ортида юксак тартиб ва мукаммал касбий интизом яширинган эди. Ушбу санъат фақатгина қўл меҳнати ёки оддий чизмачилик маҳсули бўлмаган. Ўтган асрнинг ўрталарида илм аҳли эътиборига тақдим этилган нодир бир ҳужжат ана шу муаззам тарих пардасини кўтарди. Мазкур топилма орқали аждодларимиз яратган мўъжизаларнинг касбий ва ахлоқий пойдевори нақадар мустаҳкам бўлганига яққол гувоҳ бўламиз.
Ушбу тарихий ҳужжат Турон наққошлари ва мусаввирларининг махсус касб рисоласи саналади. Асар ўзбек тилида, чиройли ва нафис настаълиқ хатида битилган. Қизил ва қора сиёҳларда ёзилган бу ноёб қўлёзма ўн тўққизинчи асрнинг иккинчи ярмида хаттотлар томонидан қоғозга кўчирилган. Аммо унинг асл илдизлари ўн тўртинчи ва ўн бешинчи асрларга, яъни Иккинчи уйғониш даврига бориб тақалади. Бу ҳужжат ҳунармандларнинг ўзига хос ахлоқ кодекси ва тарихий қомуси вазифасини ўтаган. Айнан шу муборак паллада меъморчилик ва китобат санъати мислсиз юксалишга эришган эди.
Ўн тўртинчи аср охири ва ўн бешинчи асрда миллий наққошлик ўзининг энг юқори чўққисига чиқди. Темурийлар саройида махсус ижодий мактаблар гуркираб яшнади ва бутун оламни ҳайратга солди. Бу даврда яратилган мўъжизавий нақшлар ҳалигача дунё аҳлини лол қолдириб келмоқда. Олимлар мазкур рисола айнан ўша буюк юксалиш даврида яратилганини ҳақли равишда таъкидлайдилар. Ўша пайтда сарой устахоналари билан бир қаторда халқ учун ишлайдиган мустақил ижод ўчоқлари ҳам кенг фаолият юритган.
Тарихий ҳужжатда ўн икки нафар энг буюк ва пешқадам устознинг номи шараф билан келтирилган. Улар орасида юртимизнинг турли қадимий гўшаларидан етишиб чиққан улуғ сиймолар борлиги таҳсинга сазовордир. Убайд Бухорий ва Абдижалил Тошкандий каби ижодкорлар шулар жумласидан. Шунингдек, қомусий ҳужжатда Жалолиддин Андигоний, Муҳаммад Балхий ва Шамсиддин Қошғарий каби номлар ҳам зикр этилади. Бу табаррук исмлар юртимиз азалдан буюк мусаввирлар ва наққошлар ўчоғи бўлганини тасдиқлайди.
Буюк устозларнинг номлари фақатгина қоғозда қолмаган, балки уларнинг ижоди чегараларни ёриб ўтган. Масалан, тарихчиларнинг таъкидлашича, Усто Бобо исмли мусаввир ўзбек рангтасвир санъатини Усмонийлар саройига олиб кирган ва у ерда янги мактаб яратган. Устоз Шамсиддин эса ўн тўртинчи асрда машҳур “Шоҳнома” асарига бетакрор суратлар чизган ва номини тарихга муҳрлаган. Бу тарихий далиллар Турон мусаввирлари жаҳон маданияти ривожига бевосита ва кучли таъсир ўтказганини кўрсатади. Уларнинг нодир ижодий усуллари бошқа ўлкаларнинг санъатини ҳам бойитган.
Қадимий усталар ўз касбига ўта жиддий ва улкан масъулият билан ёндошганлар. Рисолада наққошликда қўлланиладиган ўттиз икки хил табиий ранг тури мавжудлиги алоҳида уқтирилади. Устахонага кириш, мўйқаламни шайлаш ва турли рангларни қориш жараёнлари юксак ҳурмат билан амалга оширилган. Мусаввир қоғозга ёки деворга илк чизиқни тортишдан олдин қалбан ва руҳан тўлиқ покланиши шарт эди. Бу ҳолат ижодкорнинг тафаккур дунёси нақадар тоза ва бой бўлганини англатади. Аждодларимиз учун санъат асари шунчаки бўёқлар йиғиндиси эмас, балки устанинг қалб қўри ва кўз нури ҳисобланган.
Нодир рисолада ҳар бир наққош қатъий амал қилиши лозим бўлган еттита асосий касбий бурч белгилаб қўйилган. Энг аввало, устадан доимий жисмоний ва руҳий поклик талаб этилган. Сўнгра эса, ўтган буюк устозлар хотирасини мудом ҳурмат қилиш уқтирилган. Ҳамкасблар ўртасидаги ўзаро мустаҳкам аҳиллик ва ҳар бир ишда ниятни холис қилиш ҳам муҳим шартлардан саналган. Касбда ва ҳаётда тўлақонли ҳалол бўлиш ҳар бир ҳунарманднинг ўзгармас олтин қоидаси бўлган. Нопок йўллардан узоқ юриш ва чексиз камтарликни сақлаш орқалигина ҳақиқий камолотга ва эътирофга эришилган. Ушбу қоидаларни бузган инсонлар ҳунармандлар даврасидан четлатилган.
Мазкур нодир ва бебаҳо рисола миллатимизнинг ўчмас тарихий ва маданий хазинаси ҳисобланади. У аждодларимизнинг меҳнатга бўлган юксак эҳтиромини ва қатъий касбий интизомини барчага яққол намоён этади. Наққошлик тарихини теран оқил мушоҳада қилиш орқали биз миллий ўзлигимизнинг энг ёруғ томонларини қайта кашф этамиз. Қадимий битиклар бугунги авлодни ҳам юксак масъулиятга, ҳалолликка ва тинимсиз изланишга чорлайди.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
