Тараққиёт ва юксалишнинг янги босқичи

Мустақиллик ўз-ўзидан шаклланган тарихий воқелик эмас. Бунинг замирида аждодларимизнинг асрлар давомидаги озодлик ва эркинликка интилишлари, давлатчилик анъаналарини сақлаш ҳамда ривожлантириш йўлидаги саъй-ҳаракатлари, бой илмий, маънавий ва маданий мероси мужассам. Бугунги мустақил Ўзбекистон давлатчилиги авлодлар ўртасидаги тарихий ворислик, миллий хотира ва миллий ўзликни англаш жараёнларининг узвий давоми сифатида шаклланди.

35 йиллик тараққиётни яхлит жараён сифатида баҳолар эканмиз, уни муайян даврлар ва босқичлар ўртасидаги узвийлик асосида кўриш зарур. Чунки давлатчиликнинг ҳуқуқий ва сиёсий асослари мустаҳкамланмасдан туриб иқтисодий ва ижтимоий тараққиётни таъминлаш, инсон қадрини юксалтириш ҳамда миллий салоҳиятни рўёбга чиқариш қийин.

Мустақилликнинг амалий ва ижтимоий мазмуни, аввало, инсон ҳаётида намоён бўлади. Инсон эркинлиги ва ташаббускорлиги учун шароит яратилган жамиятда иқтисодий фаоллик, тадбиркорлик, таълимга интилиш ҳамда ижтимоий масъулият кучаяди. Шу нуқтаи назардан, “Янги Ўзбекистон” ғоясининг мазмунини фақат давлат бошқарувидаги ўзгаришлар билан чеклаб бўлмайди. У инсон ва давлат муносабатларини янгича асосда қуриш, инсон манфаатларини тараққиётнинг марказий мезонига айлантириш ҳамда жамиятнинг мавжуд салоҳиятини кенг рўёбга чиқаришга қаратилган янги тараққиёт босқичини ифодалайди.

Инсон эркинлиги ва ташаббусининг кучайиши иқтисодий муносабатларни янгилаш учун ҳам зарур шароит яратди. Валюта, солиқ, божхона ва инвестиция сиёсатида амалга оширилган ўзгаришлар иқтисодиётнинг очиқлиги ва рақобатбардошлигини оширишга хизмат қилди. Хорижий инвестициялар ҳажмининг 2-3 миллиард доллар атрофидан 40-50 миллиард долларгача ўсиши мамлакат иқтисодиётига янги технологиялар, замонавий билим ва иқтисодий имкониятларнинг кириб келишини таъминлади.

Иқтисодий тараққиётнинг мазмуни унинг аҳоли фаровонлигига таъсири билан белгиланади. Янги уй-жойлар қурилиши, эҳтиёжманд оилаларни қўллаб-қувватлаш ва камбағалликни қисқартиришга қаратилган чора-тадбирлар иқтисодий ўсишнинг ижтимоий мазмунини кучайтирди. Камбағаллик даражасининг 2017 йилдаги 35 фоиздан 4 фоизга туширилиши бу соҳада тизимли ёндашув шаклланганини кўрсатади. “Маҳаллабай” ишлаш орқали оиланинг даромади, касби, саломатлиги, фарзандларининг таълими ва яшаш шароитига тизимли ёндашувнинг йўлга қўйилиши ижтимоий сиёсатни инсоннинг ҳақиқий эҳтиёжларига яқинлаштирди.

Мактабгача таълим қамровининг 78 фоизга етказилиши, мактабларда 1,5 миллион қўшимча ўқувчи ўрни яратилиши, ихтисослаштирилган ва ижод мактабларининг ташкил этилиши таълим имкониятларини ҳам кенгайтирди. Олий таълимда талабалар сонининг 1 миллион 600 минг нафарга етгани ёшларнинг билим олиш имкониятлари сезиларли даражада ошганини кўрсатади. Талабаларнинг ярмидан кўпини хотин-қизлар ташкил этаётгани эса таълимда тенг имкониятлар кенгайиб бораётганининг муҳим белгисидир.

Таълимнинг кенгайиши илм-фаннинг ривожланиши билан тўлдирилмаса, барқарор тараққиётни таъминлаш қийин. Шунинг учун илм-фан, инновация ва замонавий технологияларни ривожлантириш миллий тараққиётнинг ҳал қилувчи омилларидан бирига айланмоқда. Билимни ўзлаштиришдан янги билим яратишга, илмий натижаларни амалиётга татбиқ этишдан юқори технологияли ишлаб чиқаришга ўтиш мамлакатнинг рақобатбардошлигини белгилайди.

Таълим ва илм-фаннинг ривожланиши табиий равишда технологик тараққиётга олиб келади. Бугунги рақобат шароитида давлатнинг салоҳияти нафақат табиий ресурслар, балки билим, технология ва янгилик яратиш қобилияти билан ҳам белгиланади. Ахборот технологиялари, сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт ва келажак касбларини ривожлантириш ёшларнинг билим ва қобилиятини янги иқтисодий имкониятларга айлантиришга хизмат қилади. Ўзбек тилининг рақамли дунёда илм-фан ва технология яратиладиган тил сифатида ривожланиши эса миллий илмий тафаккурнинг замонавий ахборот маконидаги мавқеини мустаҳкамлаш учун муҳимдир.

Инсон салоҳиятининг тўлиқ рўёбга чиқиши унинг саломатлиги билан бевосита боғлиқ. Шунинг учун соғлиқни сақлаш тизимидаги ўзгаришлар ҳам мустақил тараққиётнинг инсонпарварлик мезонларидан бири ҳисобланади. Соғлиқни сақлашга ажратилаётган маблағларнинг 8 баравар ошиши, 652 та янги тиббиёт муассасасининг барпо этилиши, тиббий хизматлар ҳажмининг 3 баравар кўпайиши ва илгари асосан хорижда бажарилган 100 дан зиёд мураккаб ташхис ҳамда даволаш усулларининг мамлакатимизда ўзлаштирилиши тиббий салоҳиятнинг ошганини кўрсатади.

Соғлом инсон, билимли инсон ва ташаббускор инсон бир-бирини тўлдирувчи тушунчалардир. Шу сабабли ёшлар сиёсати таълим, илм-фан, иқтисодиёт, технология ва ижтимоий сиёсатни бирлаштирувчи муҳим бўғин сифатида қаралиши лозим. Ёшларни қўллаб-қувватлаш учун ҳар йили 20-25 триллион сўм маблағ ажратилиши, мамлакатдаги бизнес вакилларининг 35 фоизини ёш тадбиркорлар ташкил этиши уларнинг иқтисодий фаоллиги ортиб бораётганини кўрсатади. Фан олимпиадалари, халқаро танловлар, спорт мусобақалари ва бошқа соҳалардаги ютуқлар ёшларнинг миллий тараққиётдаги фаол субъект сифатидаги ўрнини кучайтирмоқда.

Ёшларнинг салоҳияти тўлиқ рўёбга чиқиши учун адолатли ва ишончли ижтимоий муҳит зарур. Шу маънода иқтисодий ва ижтимоий тараққиётнинг барқарорлиги қонун устуворлиги билан узвий боғлиқ. Суд мустақиллигини кучайтириш, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқий кафолатларини мустаҳкамлаш, ҳуқуқий тарбияни ёшликдан шакллантириш ҳамда жиноятчиликнинг турли кўринишларига қарши курашиш жамиятда ҳуқуқий маданият ва ижтимоий ишончни мустаҳкамлайди. Қонун устуворлигининг амалий натижаси эса инсон яшайдиган ижтимоий муҳитда кўринади.

Шу тариқа, 35 йиллик мустақил тараққиётни жамиятнинг ўзаро боғлиқ ижтимоий жараёнлар тизими сифатида баҳолаш мумкин. Инсон қадрининг юксалиши иқтисодий фаоллик учун шароит яратди; иқтисодий имкониятларнинг кенгайиши ижтимоий соҳаларни ривожлантириш учун асос бўлди; таълим ва илм-фан инсон салоҳиятини кучайтирди; технологиялар бу салоҳиятни янги иқтисодий имкониятларга айлантирмоқда; соғлиқни сақлаш инсоннинг фаол ҳаётини таъминламоқда; ёшлар эса ушбу жараёнларнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланмоқда. Бу жараёнларнинг мантиқий давоми сифатида “Янги Ўзбекистон” ғояси шаклланмоқда. Унинг асосида инсон қадри, очиқлик, адолат, билим, ташаббус ва замонавий тараққиётга интилиш каби тамойиллар мужассам.

35 йиллик натижалар шуни кўрсатадики, миллий тараққиётнинг асосий манбаи фақат иқтисодий ресурсларда эмас, балки инсоннинг билими, меҳнати, ташаббуси, маънавий салоҳияти ва жамиятнинг бирдамлигидадир. Шу боис келгуси босқичда инсон капитали, илм-фан, технология, адолат, қонун устуворлиги, экологик масъулият ва тинчликни ўзаро уйғун ҳолда ривожлантириш ҳал қилувчи аҳамият касб этади.

Ислом Ҳамдамов,

Самарқанд давлат чет тиллари институти

гуманитар фанлар ва ахборот технологиялари кафедраси

доценти

ЎзА.