Тарих саҳифалари шундай битикларга бойки, уларни варақлаган сари инсонлар тақдирининг нақадар мураккаб ва айни пайтда қизиқарли эканига гувоҳ бўламиз. Болтиқ денгизи қирғоқларидаги салқин ўлкалардан иссиқ Ўзбекистон заминига келиб қолган латишлар тарихи бунга яққол мисолдир. Масофа жиҳатидан бир-биридан минглаб чақирим узоқликда жойлашган икки халқ вакилларини тарихий зарурат ва инсонийлик ришталари боғлаб туради. Бу ришталар асрлар давомида шаклланган мустаҳкам дўстлик занжиридир.
Латишларнинг Туркистон ҳудудига илк қадамлари бундан бир ярим аср муқаддам қўйилган эди. XIX асрнинг 60-йиллари ўрталарида Россия империяси қўшинлари таркибида илк латиш ҳарбийлари минтақамизга кириб келди. Кейинчалик бу ўлкага мутахассислар – шифокорлар, ўқитувчилар ва ҳунармандлар кўчиб кела бошлади. Улар орасида савдо-сотиқ билан шуғулланувчи тадбиркорлар ва майда буржуазия вакиллари ҳам талайгина эди. XX аср бошларига келиб, Туркистон ўлкасидаги евангелик-лютеран жамоасига қатновчи латишлар сони 150 нафарга етган эди. Бу рақам кичик кўринса-да, уларнинг маҳаллий ижтимоий ҳаётдаги ўрни сезиларли бўлган.
Биринчи жаҳон уруши латишларнинг юртимизга оммавий кўчиб келишида янги саҳифа очди. Уруш оловидан қочган минглаб инсонлар учун Ўзбекистон тинчлик ва омонлик масканига айланди. 1915 йил охирига келиб, Латвиянинг Курземе, Земгале, Латгале, Аугшзене ва Видземе каби беш тарихий-маданий ҳудудидан 1,5 мингга яқин қочқин Туркистонга жойлаштирилди. Урушдан сўнг кўпчилик ўз ватанига қайтган бўлса-да, 600 нафарга яқин латиш бу заминда қолишни ихтиёр этди. Айнан шу даврда “Латиш жамияти” тузилди ва бу диаспоранинг уюшган ҳолда фаолият юритишига замин яратди.
Ўша давр ижтимоий-сиёсий ҳаётида латиш миллатига мансуб шахсларнинг ўрни алоҳида ажралиб турарди. Тарихдан маълумки, Якоб Петерс ва Ян Рудзутак каби арбоблар шўро ҳукуматининг юқори лавозимларида фаолият юритган. Тошкент шаҳар милицияси бошлиғи Ф.Я.Цируль ҳам шу миллат вакили эди. Бироқ латишлар фақат сиёсат майдонида эмас, балки илм-фан, таълим ва маданият соҳаларида ҳам из қолдирди. Хусусан, Ўрта Осиё ҳарбий мактабида дарс берган ўқитувчи И.Я.Дос кўплаб шогирдлар тайёрлади. Ўша йилларда пахтачилик туманларида фаолият юритган латиш ирригаторларининг меҳнати эса алоҳида таҳсинга сазовордир.
Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ўзбекистондаги латиш диаспораси сафи янада кенгайди. “Ўзбекистоннинг этник атласи”да ёзилишича, ушбу суронли йилларда уларнинг сони 1200 нафарга етди. Уруш даҳшатларини кўрган, жанггоҳларда мардлик кўрсатган Лидия Скудре кейинчалик Темир йўл транспорти тарихи музейига раҳбарлик қилди. Унинг ҳаёт йўли халқимизнинг оғир кунларда елкадош бўлганига ёрқин далилдир. Шунингдек, ҳайкалтарош Ян Страздин 30-йиллардаёқ Ўзбекистонда самарали ижод қилган бўлса, олим Роберт Оболин ботаника ва биология фанлари ривожига ҳисса қўшди.
Тошкентликлар хотирасида 1966 йилги зилзила ва ундан кейинги тикланиш жараёнлари ўчмас из қолдирган. Табиий офат оқибатларини бартараф этиш учун турли миллат вакиллари қаторида Латвиядан ҳам кўнгилли қурувчилар етиб келди. Улар қисқа муддатда пойтахтимизда 9 минг квадрат метрга яқин турар-жой биноларини барпо этдилар. Бу уйлар шунчаки бошпана эмас, балки халқлар дўстлигининг рамзига айланди.
Бугунги кунда Ўзбекистонда истиқомат қилаётган латишлар сони унчалик кўп эмас. 2000 йил маълумотларига кўра, уларнинг сони 140 нафарни ташкил этган. Юртимизда қолган диаспора вакиллари ўз миллий анъаналарини кўз қорачиғидек асраб келмоқда. Улар боболарининг Туркистонга келиш тарихини, бу заминда топган меҳр ва оқибатни зинҳор унутмайдилар.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, латишларнинг Ўзбекистондаги тарихи – бу тинчлик, ҳамжиҳатлик ва ўзаро ҳурмат тарихидир. Ўзбек замини турли тақдир эгаларини ўз бағрига олиб, уларга нажот ва имкон берган муқаддас макондир. Латиш зиёлиларининг илм-фан, маданият ва қурилиш соҳаларида қолдирган мероси эса мамлакатимиз тарихининг ажралмас қисмига айланди. Бу тарихий ҳақиқат бизни миллий бағрикенглик ва инсонийлик тамойилларига асосланган қадриятларимизни асрашга ундайди.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА