Таниқли ёзувчи Жовли Хушбоқдан янги асарлар
Тарихий асарлар муайян даврга саёҳат қилиш, ўтмишда яшаган шахсларнинг кечинмалари, фаолияти, орзу ва изтиробларига қайсидир маънода шерик бўлиш имконини бериши билан диққатга сазовор.
Таниқли ёзувчи, адабиётшунос ва мунаққид Жовли Хушбоқнинг “Тўхтамишхон” ва “Муҳаммад Шайбонийхон” тарихий романлари ўзбек тарихий романчилигида мураккаб шахслар ва зиддиятли даврларни янгича, холисона бадиий талқин қилиш йўлидаги улкан қадамдир.
Адиб бу асарлари орқали миллий давлатчилигимиз тарихидаги энг бурилиш нуқталари бўлган Олтин Ўрда ва Шайбонийлар даври муҳитини юқори бадиий маҳорат билан тиклаб берган.
Асарларнинг туб моҳияти ва улардаги теран фикрлар ўқувчига ўтмишга бир ёқлама эмас, балки турли ракурслардан назар ташлаш, чуқур ва атрофлича мулоҳаза юритиш имконини бериши билан аҳамиятлидир.
Маълумки, совет даври тарихчилигида Тўхтамишхон ҳам, Муҳаммад Шайбонийхон ҳам кўпинча бир ёқлама — фақат салбий, босқинчи ёки Темурийлар кушандаси сифатида тасвирланар эди. Жовли Хушбоқ ушбу анъанавий қолипларни парчалаб, уларни ўз даврининг сиёсий воқелиги маҳсули, йирик давлат арбоблари ва мураккаб ички дунёга эга шахслар сифатида гавдалантирган.
Айтиш керакки, моҳир адиб Жовли Хушбоқнинг “Тўхтамишхон” романида Дашти Қипчоқ, Олтин Ўрда ва Оқ Ўрдада етишиб чиққан, жаҳонга кенг танилган ҳукмдорлар — улуғ Тўхтамишхон, Идику Ўзбек, Ўрисхон, Ўзбекхон ва бошқа машҳур хонларнинг характерига хос жиҳатлар бадиий воситалар орқали талқин этилган.
Романда жасур ўзбек қизи — Соҳибқирон Амир Темурнинг биринчи келини, гўзал Севинчбека (Хонзода)нинг чигал тақдири, Мовароуннаҳр ва Хуросонда кечган серташвиш кунлари қизиқарли сюжетлар орқали тасвирланган.
“Муҳаммад Шайбонийхон” романида хон фақатгина қатъиятли саркарда эмас, балки илм-фан, шеърият ва санъатни қадрлаган, ўзи ҳам гўзал ғазаллар битган ижодкор сифатида психологик теранлик билан очиб берилган.
Иккала асарда ҳам бош ғоя — марказлашган давлат йўқлиги, ички низолар ва тахт учун курашлар миллатни қандай ҳалокатга бошлаши кўрсатилади. Тўхтамишхоннинг Амир Темур билан тўқнашувлари, Шайбонийхоннинг Мовароуннаҳр учун курашлари замирида айнан сиёсий тарқоқлик фожиаси ётади.
Муаллиф “Тахт — бу улуғлик эмас, балки тарих ва миллат олдидаги улкан масъулият”, деган фалсафий мушоҳадани илгари суради. Ҳукмдорларнинг ҳар бир қарори халқ тақдирига қандай таъсир қилгани асарларда теран бадиий таҳлил этилган.
Жовли Хушбоқ профессионал журналист ва мунаққид сифатида асар устида ишлашда тарихий манбаларга (масалан, “Шайбонийнома”, “Бобурнома”) қатъий суянган. Натижада асарларда даврнинг ижтимоий-сиёсий манзараси, ҳарбий тактикалари (масалан, тўлғама усули) ўта аниқлик билан тасвирланган.
Эътиборга молик жиҳати шундаки, адиб қаҳрамонларини идеаллаштирмайди. Уларнинг ички қўрқувлари, иккиланишлари, ғалаба сурури ва мағлубият изтироблари ўқувчига жонли ва ишонарли тарзда етказилади. Асар тили бой, халқчил ва ўша давр руҳини ифодаловчи архаизмларга бой.
Жовли Хушбоқнинг ушбу дилогияси ўзбек халқига ўз ўтмишини англашда, тарихни фақат “оқ ва қора” рангларда эмас, балки бутун мураккаблиги билан кўришда муҳим маънавий кўприк вазифасини ўтайди.
Айтиш керакки, Жовли Хушбоқ адабий жараёнга фаол таъсир кўрсатиб келаётган принципиал ва қатъиятли мунаққиддир. Унинг матбуот ва электрон оммавий ахборот воситаларида чоп этилган, айрим шоирларнинг шеърга юзаки ёндашуви ҳамда бадиий бўшлиқларини аниқ мисоллар билан танқид қилган мақолалари адабий жамоатчилик ўртасида катта баҳс-мунозараларга сабаб бўлган.
Серқирра адиб жаҳон ва ўзбек адабиёти намояндалари — Лев Толстой, Василий Шукшин, Хуршид Дўстмуҳаммад каби ижодкорларнинг адабий лабораториясига бағишланган “Юракдан чиққан сўз” каби мақолалар тўпламлари, кўплаб романлар, қиссалар, ҳикоялар, эсселар ва публицистик мақолалар муаллифидир.
Н.Усмонова,
ЎзА
