Соҳибқирон саркардалари: Аббос баҳодур қисмати
Буюк давлатлар ёлғиз бир ҳукмдор кучи билан қад ростламайди. Амир Темур салтанатининг енгилмас қудрати ҳам унинг ёнида турган садоқатли саркардаларга таянган. Ўрта аср тарихчилари ўз асарларида бундай беназир сиймоларнинг жасоратини кенг ёритган. Улар орасида муҳим ўрин тутган тарихий шахслардан бири Аббос баҳодурдир. Бу машҳур саркарданинг босиб ўтган ҳаёт йўли Ватан ҳимояси йўлидаги фидокорлик намунаси саналади. Унинг фаолияти оддий жангчиликдан тортиб, салтанатнинг энг юқори ҳарбий унвонигача бўлган машаққатли йўлни қамраб олади. Ҳар бир тарихий лаҳзада унинг мардлиги ва содиқлиги синовдан муваффақиятли ўтган.
Аббос баҳодур қипчоқ уруғининг нуфузли ва довюрак сардорларидан бири эди. Унинг номи дастлаб Мовароуннаҳрни мўғул босқинчиларидан озод қилиш ҳаракатларида намоён бўлади. Хусусан, бир минг уч юз олтмиш бешинчи йилнинг йигирма иккинчи май куни юз берган машҳур “Лой жанги” тарихда ўчмас из қолдирган. Ўша куни жанг майдонида табиий шароит ўта оғир эди. Табиат инжиқликлари ва тинимсиз жала лашкарнинг ҳаракатини чеклаб қўйган бир пайтда жасорат ҳал қилувчи аҳамият касб этди. Аббос баҳодур Соҳибқирон черигининг қанбул, яъни қанотларни ҳимоя қилувчи қисмида собит турди. Бошқа қисмларда саросима бошланган бир пайтда, у душманнинг кескин ҳужумларини қайтарди. Шу тариқа, қўшиннинг асосий таянчини сақлаб қолишда мислсиз матонат кўрсатди. Қанбул қисмининг маҳкам туриши бутун лашкарни мутлақ ҳалокатга юз тутишидан асраб қолган эди.
Соҳибқирон ўз сафдошларининг лаёқатини аниқ баҳолай олувчи ўткир зеҳн соҳиби бўлган. Бир минг уч юз етмишинчи йил баҳорида Балх яқинида амир Ҳусайн билан ҳал қилувчи тўқнашув бўлиб ўтди. Икки йирик амир ўртасидаги кураш узоқ йиллар давом этган эди. Мовароуннаҳрнинг келгуси тақдири айнан шу жангда ҳал қилиниши кутилаётганди. Бу кескин ҳарбий ҳаракатларда Аббос баҳодур Амир Темур томонида туриб, ўзининг бутун ҳарбий салоҳиятини намойиш қилди. Унинг бошқарувидаги қўшин қисмлари душман сафларини ёриб ўтишда асосий вазифани бажарди. Тўққизинчи апрель куни ғалаба тўлиқ таъминлангач, янги мустақил давлатнинг пойдевори мустаҳкамланди. Шу куни Амир Темур энг ишончли ва довюрак сафдошларини юксак унвонлар билан тақдирлади. Аббос баҳодурга ҳам давлатнинг олий ҳарбий унвонларидан бири – амири лашкар, яъни черик беги мақоми берилди. Бу унвон унинг салтанат ҳарбий бошқарувида қанчалик муҳим ўрин тутганини яққол тасдиқлайди. Эндиликда у бутун қўшин йўналишини белгиловчи асосий шахслардан бирига айланди.
Тарихчиларнинг тахминларига кўра, Аббос баҳодурнинг ёши Соҳибқиронга нисбатан улуғроқ бўлган. Шу боис у бутун умрини фақат узоқ ва узлуксиз жангларда ўтказмади. Бир минг уч юз саксон бешинчи йилгача у деярли барча йирик юришларда қўшиннинг олдинги сафларида борди. Бироқ, кейинги йилларда унга янада масъулиятлироқ, салтанатнинг юрагини сақлаш вазифаси топширилди. Соҳибқирон бир минг уч юз саксон олтинчи йилда машҳур “уч йиллик юриш”га отланган пайтда пойтахт ҳимоясини кимга топиширишни узоқ ўйламади. Бу улкан сафар давомида ғарбий ҳудудларда кенг кўламли ҳарбий ҳаракатлар олиб борилган. Бундай узоқ муддатли сафар чоғида давлатнинг марказий ҳудудларини ҳимоясиз қолдириш мумкин эмас эди. Шу сабабли кекса ва тажрибали саркарда Самарқандда қолдирилди. Унга берилган вазифа шунчаки пойтахт дарвозаларини қўриқлаш эмасди. У бутун Мовароуннаҳрни назорат қилиши ва осойишталикни таъминлаши керак эди. Бундай улкан ишонч ва ваколат фақат энг садоқатли, ақл-идрокли мутасаддиларгагина билдирилган.
Салтанат сарҳадларини турли хавф-хатарлардан сақлаш доимо кучли сергакликни талаб қилган. Бир минг уч юз саксон еттинчи йилнинг охирида Олтин Ўрда ҳукмдори Тўхтамишхон кутилмаганда нонкўрлик қилди. Аслида бу ҳукмдор Соҳибқироннинг беминнат ёрдами туфайли тахтга ўтирган эди. У жуда катта қўшин билан Мовароуннаҳр тупроғига бостириб кирди. Бу нозик паллада Амир Темур асосий кучлар билан олис сафарда эди. Ватан ҳимояси эса Самарқандда қолган Аббос баҳодур каби кекса саркардаларнинг зиммасига тушди. Душманнинг шиддатли ҳужумини тўхтатиш мақсадида қипчоқ сардори зудлик билан қўшин тўплади. У ёғий келаётган йўлни тўсиш учун ўз чериги билан уларга пешвоз чиқди. Ҳал қилувчи шафқатсиз тўқнашув Ўтрор шаҳридан беш чақирим шарқроқда жойлашган Чукалак мавзесида бўлиб ўтди. Ёши бир жойга бориб қолганига қарамай, саркарда қўлидан қуролини ташламади. У қақшатқич жангда сўнгги нафасигача жасорат кўрсатиб, оғир ярадор бўлди. Ватан тупроғини ҳимоя қилиш йўлида жонини аямаган қаҳрамон орадан кўп ўтмай ёруғ оламни тарк этди.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
