Qo‘ng‘irotboy Sharipov: “Biz nafaqat bilim beradigan, balki XXI asr da’vatlariga tayyor turadigan shaxslarni tayyorlaydigan oliy ta’lim tizimini shakllantiryapmiz”

Yangi o‘quv yili arafasida O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vaziri Qo‘ng‘irotboy SHARIPOV O‘zA muxbiri bilan suhbatda vazirlik faoliyatining asosiy yo‘nalishlariga to‘xtalib, erishilgan yutuqlar haqida to‘xtalib o‘tdi.

– Qo‘ng‘irotboy Avezimbetovich, O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vaziri etib saylanganingizga bir yarim yil bo‘ldi. Shu vaqt ichida qanday maqsadlarga erishdingiz? Vazir sifatida oliy ta’lim tizimidagi qanday muammolarni birlamchi sifatida belgiladingiz?

– O‘tgan bir yarim yil davomida barcha kuch-g‘ayratimizni davlatimiz rahbarining oliy va kasb-hunar ta’limi tizimini rivojlantirish bo‘yicha bergan topshiriqlarini bajarishga qaratdik. Asosiy e’tibor ta’lim mazmunini chuqurlashtirish, ilmiy faoliyat samaradorligini oshirish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish va kadrlar tayyorlashda amaliyotga yo‘naltirilgan yondashuvni kuchaytirishga qaratildi.

Bu davrda O‘zbekistonda 8 ta yangi universitet tashkil etildi, oliy ta’lim muassasalarining umumiy soni 202 taga yetkazildi. TOP-500 reytingidan 9 ta xorijiy universitet bilan yangi qo‘shma ta’lim dasturlari shakllantirildi, TOP-300 ta jahon reytingidan joy olgan universitetlar dasturlari asosida 2000 dan ortiq yuqori kurs o‘quv dasturlari takomillashtirildi. 2900 dan ortiq o‘qituvchi xorijda malaka oshirdi, 1600 dan ortiq xorijiy professorlar O‘zbekistondagi o‘quv jarayoniga jalb etildi.

Mamlakatimiz oliy o‘quv yurtlarining ilmiy salohiyati 46,6 foizga oshdi. Birgina 2025-yilning birinchi yarmida xalqaro ma’lumotlar bazalarida 4475 ta ilmiy maqola chop etildi. Yosh tadqiqotchilar uchun imkoniyatlar kengaytirildi: akademik mobillik dasturi doirasida qariyb 15 ming kishi doktorantura va stajirovkaga qabul qilindi, 28 nafar yosh olim xorijda amaliyot o‘tashdi.

Innovatsiyalar sohasida texnoparklar va innovatsion markazlarni rivojlantirish ishlari boshlandi – bugungi kunda mamlakatimiz hududlarida 60 ta infratuzilma ob’ekti, jumladan, Andijon shahrida 4 ta yangi texnopark va innovatsiya markazi faoliyat ko‘rsatmoqda. 293 ta ilmiy-amaliy loyiha 240 milliard so‘mga moliyalashtirildi, amalga oshirilayotgan 430 dan ortiq loyiha qo‘llab-quvvatlandi.

Amaliyotga yo‘naltirilgan kadrlar tayyorlashga jiddiy e’tibor qaratilmoqda: 10 mingga yaqin ish beruvchi murabbiylar ishtirokida dual ta’lim tizimida 34 ming texnikum o‘quvchisi tahsil oladi. Bundan tashqari, Study in Uzbekistan axborot portali yaratilib, u orqali 360 dan ortiq xorijlik talabalar O‘zbekistonda o‘qish uchun ariza topshirgan.

Biz 14 ta yirik xalqaro tadbirlarni, jumladan, Fransiya, Polsha, Malayziya, Gruziya va Buyuk Britaniya bilan rektorlar forumlarini o‘tkazdik. Xorijiy oliy o‘quv yurtlari bilan 200 dan ortiq bitimlar imzolandi, 250 ta xorijiy oliy o‘quv yurtlari delegatsiyalari O‘zbekistonga tashrif buyurdi. Shu bilan birga, vazirlik vakillari tomonidan 14 dan ortiq xorijiy ishchi tashriflar amalga oshirilib, ular davomida 10 dan ortiq yangi loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha kelishuvlarga erishildi.

Muhandislik yo‘nalishlarida ta’lim sifati va ilmiy salohiyatni tubdan oshirish maqsadida “Ilg‘or muhandislik maktablari” loyihasi doirasida hal qiluvchi qadamlar qo‘yildi. Bugungi kunda bunday maktablar 6 ta oliy ta’lim muassasasida ochilib, ulardagi 350 nafar talabaga yuqori malakali muhandislar, amaliyotchi mutaxassislar va xorijiy professor-o‘qituvchilar tahsil berishmoqda.

Bundan tashqari, 2025 yilning iyun oyida “Eng yaxshi g‘oya”, “Yeng yaxshi loyiha” va “Eng yaxshi ixtiro” nominatsiyalari bo‘yicha birinchi marta muhandislik fanlari bo‘yicha Respublika tanlovi tashkil etildi. Tanlovning yakuniy bosqichida 132 ta loyiha ishtirok etdi va g‘oliblarga Prezidentning maxsus sovg‘alari, jumladan, elektromobillar topshirildi. Shuningdek, ularga moliyaviy ko‘mak ko‘rsatildi, xorijda stajirovka o‘tash va startaplarni amaliyotga tatbiq etish imkoniyati yaratildi.

Mashinasozlik sohasida innovatsion salohiyatni oshirish uchun 14 ta universitetda startap-inkubatorlar va muhandislik laboratoriyalari tashkil etilgan. Talabalar va tadqiqotchilarning o‘z loyihalarini amalga oshirishlari uchun barcha sharoit yaratilgan. Ilmiy-texnikaviy faoliyatni rag‘batlantirish maqsadida Innovatsion rivojlanish jamg‘armasi tomonidan mashinasozlik sohasida 87 ta loyihani moliyalashtirish uchun 61 milliard so‘m miqdorida grant mablag‘lari ajratildi.

Shu tariqa muhandislik ta’limini amaliyot bilan uzviy bog‘lash, iqtidorli yoshlarni rag‘batlantirish va zamonaviy infratuzilmani yaratishga alohida e’tibor qaratilayotgani muhandislik sohasini milliy taraqqiyotning eng muhim tayanchiga aylantirmoqda.

Agar eng dolzarb masalalar haqida gapiradigan bo‘lsak, menimcha, e’tibor bir qancha strategik muhim yo‘nalishlarga qaratilishi kerak.

Avvalo, mutaxassislarni tayyorlash sifati. Bugungi kunda ta’lim dasturlari real sektordan ajralib qolmasligi va amaliyotga imkon qadar yaqin bo‘lishi ayniqsa muhimdir. Shu nuqtai nazardan, muhandislik ta’limini, jumladan, ilg‘or muhandislik maktablarini yaratish va qo‘llab-quvvatlash orqali rivojlantirishga alohida urg‘u beriladi.

Ikkinchi muhim yo‘nalish – ilmiy samaradorlikni oshirish. Universitet ilm sohasini ishlab chiqarish bilan chambarchas bog‘lash va ilmiy ishlanmalar amaliy qo‘llaniladigan  tijorat va barqaror innovatsion ekotizimni shakllantirish zarur.

Uchinchi yo‘nalish - raqamli transformatsiya. Biz oliy ta’limdagi barcha jarayonlar – hujjatlarni qabul qilishdan tortib, diplom berishgacha – raqamli yechimlar tufayli imkon qadar ochiq, tezkor vv shaffof bo‘lishini ta’minlashga intilamiz. Oxirgi bir yarim yil dinamikasini hisobga olsak, O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi jahon andozalari sari dadil qadam tashlamoqda deb ishonch bilan aytishimiz mumkin. Ammo oldinda hali ko‘p ishlar turibdi.

Yaqin kelajakka bir nazar tashlasak, vazirlikning yaqin 5 yildagi ustuvor vazifalari nimalardan iborat?

– Darhaqiqat, uzoq vaqt davomida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi inqiroz holatida edi. Bu kadrlar tayyorlash sifatining pasayishi, ilmiy salohiyatning barbod bo‘lishi, amaliyot bilan yetarlicha aloqasi yo‘qligi va afsuski, korrupsiyaning yuqori darajasida namoyon bo‘lishi bilan kechdi. Ammo keyingi yillarda mamlakatimiz rahbariyatining siyosiy irodasi tufayli bu muammolarni bartaraf etishga qaratilgan chuqur islohotlarni boshladik.

Oldimizdagi besh yil davomida Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi o‘z oldiga qator ustuvor vazifalarni qo‘ydi. Eng muhimlaridan biri oliy ta’limning xalqaro standartlarga javob beradigan yangi modeliga o‘tishdir. Universitetlar nafaqat ta’lim muassasalari, balki ilm-fan, innovatsiya va tadbirkorlik markazlariga aylanishiga intilayapmiz.

Ta’limning fan va ishlab chiqarish bilan integratsiyalashuviga alohida e’tibor qaratiladi. Universitetlar amaliy tadqiqotlar olib borish, sohalar buyurtmasi bo‘yicha mutaxassislarni tayyorlash, muhandislik maktablari va startap infratuzilmasini rivojlantirish orqali mamlakatni rivojlantirishning dolzarb muammolarini hal etishga jalb etiladi.

Keyingi muhim ustuvorlik  universitetlarning akademik erkinligini kengaytirishdir. Biz bosqichma-bosqich universitetlarni avtonom boshqarish tizimiga o‘tkazmoqdamiz, ya’ni ularga ta’lim dasturlari mazmunini, boshqaruv tuzilmasini, sifatni baholash mexanizmlarini mustaqil belgilash huquqini beramiz.

Albatta, tizimning raqamli transformatsiyasi davom etadi. Bu yerda gap nafaqat elektron platformalarni joriy etish, balki raqamli texnologiyalarni o‘qitish, boshqarish va ilmiy tadqiqotlarda ularni yanada chuqurroq qo‘llash haqida bormoqda. Bu o‘qituvchi va talabalardan yangi bilim va yondashuvlarni talab qiladi.

Nihoyat, biz yoshlarni tarbiyalash – ularning intellektual, ma’naviy-axloqiy va fuqarolik kamolotini yuksaltirish masalalariga alohida e’tibor qaratamiz. Universitetlar tez o‘zgarayotgan dunyoda erkin, mas’uliyatli, oliy ma’lumotli, hayot va mehnatga tayyor shaxsni shakllantirish makoniga aylanishi kerak.

Ishonchim komilki, davlat, ilmiy hamjamiyat va xalqaro hamkorlar ko‘magida biz O‘zbekistonda oliy ta’limni chinakam zamonaviy, raqobatbardosh va kelajakka yo‘naltirilgan holga keltira olamiz.

– Sizningcha, bugungi kunda O‘zbekistonda oliy ta’limning asosiy muammosi nimada? Mamlakatimiz universitetlarining jahon reytingida yetakchi o‘rinlarni egallashi uchun nima qilish kerak?

– Bugungi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining asosiy muammosi – universitetlarning ichki rivojlanish sur’atlari va jahon raqobati talablari o‘rtasidagi nomuvofiqlik deb bilaman. So‘nggi yillarda amalga oshirilgan keng ko‘lamli islohotlarga qaramay, ko‘plab universitetlar hali ham akademik erkinlikning cheklanganligi, xalqaro ta’lim va ilmiy makon bilan integratsiyaning sustligi, ilmiy-tadqiqot faoliyatining yetarli emasligi va yuqori malakali kadrlar yetishmasligi kabi muammolarga duch kelmoqda.

O‘zbekiston universitetlarining xalqaro reytinglarda munosib o‘rin egallashi uchun oliy ta’limni tashkil etish bo‘yicha yondashuvlarni har tomonlama, tizimli qayta ko‘rib chiqish zarur. Avvalo, biz nihoyat rasmiy ta’limdan tanqidiy fikrlash, tadqiqot faoliyati va tadbirkorlik ko‘nikmalariga asoslangan mazmunli ta’limga o‘tishimiz kerak.

Biz universitetlarning avtonomiyasini oshirish, zamonaviy boshqaruv modellarini joriy etish va akademik sifat tizimini rivojlantirish borasida faol ishlayapmiz. Ingliz tilidagi dasturlarni kuchaytirish, xalqaro akkreditatsiyani kengaytirish, yetakchi xorijiy ekspertlarni jalb qilish va universitetlarni global tadqiqot tarmoqlariga integratsiyalash prinsipial jihatdan muhim.

Yana bir muhim nuqta – inson kapitalini rivojlantirish. Biz professor-o‘qituvchilarni tayyorlash va qayta tayyorlashga sarmoya kiritishimiz, ilmiy nashrlarni rag‘batlantirishimiz, bilim va innovatsiyalar yaratish uchun qulay muhit yaratishimiz kerak.

Bundan tashqari, ta’lim imkon qadar amaliy bo‘lishi va zamon talablariga javob berishi uchun universitetlar va iqtisodiyotning real sektori o‘rtasida barqaror aloqa o‘rnatish zarur.

Ishonchim komilki, mazkur qadamlar izchil amalga oshirilsa va bu jarayonda universitetlarning o‘zlari faol ishtirok etsa, biz O‘zbekiston oliy ta’lim sohasini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarib, xalqaro maydonda e’tirofga erisha olamiz.

– Bugungi kunda mamlakatimiz oliy o‘quv yurtlarida ilm-fan bilan shug‘ullanayotgan pedagoglarning ulushi qancha? “Ustoz-shogird” tamoyili amaldami? Ilmiy daraja va unvonlar berish tartibi qanday takomillashtirilmoqda?

– Bugungi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida 40 mingdan ortiq o‘qituvchi mehnat qilmoqda, ularning 30 foizga yaqini ilmiy darajaga ega. Ilmiy salohiyatni yuksaltirishni oliy ta’limni rivojlantirishning asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri deb bilamiz. Kuchli ilmiy maktabsiz kadrlarni sifatli tayyorlash va jahon miqyosida

universitetlarning raqobatbardoshligini taminlash mushkul. Shu munosabat bilan "ustoz-shogird" tamoyili nafaqat dolzarbligini saqlab qoladi, balki yangi mazmun bilan boyitiladi. Biz tajribali olimlarga o‘z bilimlari va ilmiy madaniyatni yosh avlodga faol o‘tkazish imkonini beruvchi mexanizmlarni yaratmoqdamiz. Individual ilmiy murabbiylik institutini joriy etish, universitetlar qoshida ilmiy-tadqiqot maktablarini rivojlantirish, shuningdek, turli avlod olimlari o‘rtasida qo‘shma ilmiy loyihalarni rag‘batlantirish muhim qadam bo‘ldi.

Ilmiy daraja va unvonlarni berish tartibiga kelsak, so‘nggi yillarda u jiddiy o‘zgarishlarga duch keldi. Biz yanada ochiq, shaffof va xalqaro miqyosda tan olingan modelga o‘tdik. Bugungi kunda ilmiy dissertatsiyalarni himoya qilish tartib-tamoyillari xalqaro standartlarga imkon qadar yaqinlashtirilib, nashrlar sifatiga qo‘yiladigan talablar kuchaytirilib, xorijiy ilmiy anjumanlarda, stajirovkalarda ishtirok etish imkoniyatlari kengaymoqda.

Bundan tashqari, islohotlar doirasida biz xalqaro integratsiyaga alohida e’tibor qaratmoqdamiz: xorijiy ilmiy darajalarni tan olish faol qo‘llab-quvvatlanmoqda, ikki tomonlama ilmiy rahbarlik amaliyoti joriy etilmoqda, xorijiy universitetlar bilan qo‘shma aspirantura dasturlari rag‘batlantirilmoqda.

Maqsadimiz ilmiy-pedagogik hamjamiyatning yangi avlodini shakllantirish, ya’ni professional, harakatchan, uzluksiz rivojlanishga va mamlakat taraqqiyotiga hissa qo‘shishga intilish.

– Hududlarda kadrlar tayyorlashning qanday mexanizmlari ishga tushirildi?

– O‘zbekiston Respublikasi hududlarida kadrlar salohiyatini tizimli rivojlantirish maqsadida 2025-yilning birinchi yarmida institutsional va amaliyotga yo‘naltirilgan mexanizmlar majmuasi ishga tushirildi.

Hududlarda innovatsion ekotizimni shakllantirish maqsadida Namangan, Farg‘ona, Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida yoshlar texnoparklari, Andijon viloyatida esa innovatsion markaz ochildi. Shunday qilib, innovatsion infratuzilma obektlarining umumiy soni 60 taga yetdi.

Muhandis kadrlar tayyorlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. 25 texnika oliy o‘quv yurti negizida ilg‘or muhandislik ta’lim maktablari tashkil etilib, ular doirasida hamkor tashkilotlar ko‘magida 38 milliard so‘mlik amaliy loyihalar amalga oshirilmoqda.

Mintaqaviy ilm-fanni rivojlantirish maqsadida biz yosh tadqiqotchilarni qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirdik. 28 nafar iqtidorli olim xorijga amaliyot o‘tashga yuborildi, akademik mobillik dasturining 25 nafar g‘olibi grant, 9 ta oliy va ilmiy muassasaga zamonaviy laboratoriyalardan foydalanish uchun mablag‘ ajratildi.

Muhim yo‘nalish dual ta’limni joriy etish edi. 430 ta texnikumda 34 ming talaba ishlab chiqarish bilan integratsiyalashgan modelda tahsil olmoqda. Ushbu mutaxassislarni tayyorlash bo‘yicha 9 ming 700 dan ortiq korxona ish olib bormoqda, talabalarga 10 ming 600 dan ortiq murabbiylar biriktirilgan.

Shuningdek, viloyatdagi 124 ta texnikumda xorijiy tillar, jumladan, nemis, ingliz, yapon, koreys tillarini o‘rganish yo‘lga qo‘yilgan. 197 nafardan ortiq o‘qituvchi Germaniyaning ilg‘or tajribasi asosida tadbirkorlik ko‘nikmalarini o‘rgatdi.

Shuningdek, talabalar uchun birinchi marta, jumladan, Xitoy va Germaniyada xalqaro sanoat amaliyotlari tashkil etildi. Malaka oshirish bo‘yicha tizimli ishlar davom ettirildi: 3 ming 433 nafar pedagog kadrlar malakasini oshirdi, 6 ming 609 nafar o‘qituvchi attestatsiyadan o‘tkazildi, bu esa malaka toifasiga ega o‘qituvchilar ulushini 35,8 foizgacha oshirish imkonini berdi.

Ishonchim komilki, amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar va amalga oshirilayotgan dasturlar inson kapitali va hududlarimiz intellektual salohiyatining barqaror o‘sishi uchun mustahkam zamin yaratmoqda.

– Rag‘bat sifatida vazirlik talabalarga viloyatlardagi eng kam oylik ish haqidan kam bo‘lmagan stipendiyalarni joriy etishni rejalashtiryaptimi?

– Talabalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni bosqichma-bosqich oshirish maqsadida 2025 yilning 1 avgustidan oliy ta’lim tizimida stipendiyalar miqdori 10 foizga oshiriladi.

Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlaridan bo‘lgan oliy o‘quv yurtlari talabalarini qo‘llab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 8 maydagi  Farmoniga muvofiq, “a’lo” baholar bilan muvaffaqiyatli o‘qigan, kam ta’minlangan oilalar reyestrining “qizil” toifasiga kiritilgan oilalardagi talaba qizlarga 12 iyundan boshlab, bazaviy stipendiyaning ikki baravari miqdorida maxsus stipendiya joriy etildi. Shuningdek, Prezidentimizning 2025 yil 26 martdagi iqtidorli yoshlarning bilim olish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan Farmonining ijrosi doirasida, “El-yurt umidi” jamg‘armasi shafeligida kam ta’minlangan oilalar farzandlari uchun yangi “Yorqin iste’dod” loyihasi yo‘lga qo‘yilmoqda. Unga binoan, yoshlar davlat organlari va tashkilotlarida tanlovdan o‘tmasdan, keyin qaytib kelish va kafolatlangan ishga joylashish sharti bilan xorijga o‘qishga yuboriladi.

Vazirlik talabalar stipendiyalari mexanizmini takomillashtirish, ularning o‘sishi va hududning real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlariga yaqinlashishini ta’minlash bo‘yicha tizimli ishlarni davom ettirayotganini alohida ta’kidlab o‘tmoqchiman.

– Siz texnik mutaxassissiz. Ma’lumki, butun dunyoda muhandislik va texnik maktablar birinchi navbatda taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Mamlakatimizda bu borada vaziyat qanday?

– Darhaqiqat, bugungi kunda bilimlar iqtisodiyoti, texnologik suverenitet va innovatsion taraqqiyotni rivojlantirishda aynan muhandislik-texnik sohalar muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekistonda texnik ta’limni oliy ta’lim tizimining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri deb hisoblaymiz.

So‘nggi yillarda muhandislik va texnologiya dasturlarini kengaytirish bo‘yicha qat’iy qadamlar qo‘yildi: robototexnika, mexatronika, sun’iy intellekt, energetika, nanotexnologiyalar va qishloq xo‘jaligi muhandisligi bilan bog‘liq o‘nlab yangi yo‘nalishlar ochildi.

Toshkent davlat texnika universiteti, Farg‘ona politexnika instituti, Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti,  Urganch texnika universiteti va boshqalarni o‘z ichiga olgan yordamchi texnik oliy o‘quv yurtlari tarmog‘i shakllantirildi. Bu universitetlarning barchasida eng yangi laboratoriyalar, modulli o‘quv dasturlari joriy etilmoqda, sanoat korxonalari bilan birgalikda dual ta’lim faol rivojlanmoqda.

Nafaqat kasbiy bilim, balki tadbirkorlik, raqamli ko‘nikma va ilmiy salohiyatga ega bo‘lgan yangi avlod muhandislarini tayyorlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shuningdek, biz texnik yo‘nalishlar bo‘yicha talabalar uchun maqsadli kvota va grantlar sonini oshirmoqdamiz va bu yildan boshlab biz yirik kompaniyalarni o‘z ehtiyojlari uchun muhandislik xodimlariga buyurtma berishda ishtirok etishga rag‘batlantirmoqdamiz.

Ishonchim komilki, aynan muhandislik maktablari mamlakatimizni barqaror va texnologik rivojlantirishning harakatlantiruvchi kuchiga aylanadi. Vazirlik ham milliy ustuvorliklarga, ham jahon tendensiyalariga tayangan holda, ularning ilmiy va ta’lim qudratini mustahkamlashda davom etadi.

– Universitetlar reytingda qanday mezonlar asosida baholanadi? O‘zbekistondagi oliy o‘quv yurtlarida xalqaro standartlar muvaffaqiyatli joriy etilayotganiga misollar keltira olasizmi?

– Bugungi kunda xalqaro universitetlar reytingi, jumladan QS World University Rankings oliy ta’lim sifatini aniqlashda muhim mezonga aylanib bormoqda. Universitetlarni baholash uchun akademik salohiyati va ish beruvchining obro‘si, ilmiy faoliyat, xalqaro hamkorlik, o‘qitish sifati va bitiruvchilarning raqobatbardoshligini qamrab oluvchi kompleks yondashuvlar qo‘llaniladi.

19 iyun kuni e’lon qilingan QS World University Rankings 2026 natijalari O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi uchun haqiqiy yutuq bo‘ldi. Tarixda birinchi marta yettita universitetimiz dunyoning eng yaxshi universitetlari qatoridan joy oldi. Bu shunchaki statistik ma’lumot emas. Bu so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan chuqur institutsional o‘zgarishlarning aksidir.

Islohotlarda xalqaro standartlarga yaqinlashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Universitetlar o‘quv dasturlarini faol ravishda modernizatsiya qilmoqda, ilmiy bazani rivojlantirmoqda, xorijiy hamkorlar bilan aloqalarni mustahkamlamoqda. Mutaxassislar tayyorlash sifati yaxshilanmoqda, akademik harakatchanlikning yangi shakllari joriy etilmoqda, ta’limning amaliy yo‘nalishi kuchaytirilmoqda. 

O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlari nafaqat umumiy reytingda, balki bitiruv yutuqlari kabi mezonlarda ham yuqori o‘rinlarni egallay boshlagani e’tiborlidir. Bu jahon mehnat bozorida kadrlarimizning e’tirofi ortib borayotganidan dalolatdir.

Bu yutuqlarni sohada amalga oshirilayotgan keng qamrovli, tizimli islohotlar samarasi deb bilamiz va bu faqat boshlanishi ekanligiga ishonchim komil. Kelgusi yillarda O‘zbekiston jahon ta’lim makoniga to‘liq integratsiyalashuv sari olg‘a intiladi.

– O‘qituvchilar malakasini oshirish bo‘yicha qanday chora-tadbirlar ko‘rilmoqda?

– Yuqori sifatli oliy ta’lim garovi yuqori malakali o‘qituvchi ekanligini anglagan holda vazirlik tomonidan professor-o‘qituvchilarning malakasini oshirish borasida keng ko‘lamli chora-tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda. Biz o‘qituvchi innovator, tadqiqotchi va yetakchi bo‘lgan O‘zbekiston universitetlarida nafaqat malaka oshirish, balki zamonaviy akademik madaniyatni shakllantirishga intilyapmiz.

Oxirgi uch yilda 25 ming 620 nafar rahbar va pedagog kadrlar, jumladan, 2 ming 200 dan ortiq rahbar va 23 ming nafardan ortiq o‘qituvchi 223 yo‘nalish bo‘yicha kasbiy qayta tayyorlashdan o‘tdi. Xalqaro tajriba almashishga alohida e’tibor qaratilmoqda – 713 nafar xorijlik mutaxassis, jumladan, Yevropa, Amerika, Osiyo va MDH mamlakatlari vakillarini o‘qitish dasturlariga jalb etilgan. Malaka oshirishning butun tizimini raqamlashtirish muhim qadam bo‘ldi: ta’lim jarayonlari raqamlashtirildi, yagona axborot platformasi yaratildi, har qanday o‘qituvchi o‘z bilimini chuqurlashtirishi va zamonaviy pedagogik yondashuvlarni o‘zlashtirishi mumkin bo‘lgan ochiq onlayn portal (http://mk.bimm.uz) faoliyat ko‘rsatmoqda.

Shu bilan birga, akademik va grant dasturlari doirasida 10 ming 700 nafardan ortiq o‘zbekistonlik o‘qituvchilar dunyoning yetakchi universitetlari va ilmiy-tadqiqot institutlarida amaliyot o‘tadi. Tajriba almashinuvini o‘zaro ta’minlash maqsadida so‘nggi yillarda universitetlarimizdagi o‘quv jarayoniga 8 mingdan ortiq xorijlik mutaxassis va o‘qituvchilar jalb etildi.

Zamonaviy ta’lim texnologiyalarini joriy etish, nazariyani amaliyot bilan uzviy bog‘lash, laboratoriyalarni jihozlash, ilmiy tadqiqot muhitini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqdamiz. Bu ilmiy samaradorlikni sezilarli darajada oshirib, ilmiy salohiyat darajasini 70 foizga yetkazdi.

Bundan tashqari, ta’lim va ilmiy tadqiqotlar sifatini tahlil qilishga alohida e’tibor qaratilib, universitetlarning milliy reytingi joriy etildi. Uning natijalari kamchiliklarni bartaraf etish va oliy o‘quv yurtlari faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan tizimli o‘zgarishlarga asos bo‘ldi.

Bu chora-tadbirlarning barchasi mamlakatimizning bilim iqtisodiyoti va barqaror rivojlanishi uchun kadrlar tayyorlashga qodir raqobatbardosh oliy ta’lim muassasasini shakllantirishga qaratilgan yagona strategiyaning bir qismidir.

– Universitetlarda raqamlashtirish jarayoni qanday kechmoqda?

– O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida raqamlashtirish jadal rivojlanmoqda va barcha muhim yo‘nalishlarni – oliy o‘quv yurtlariga qabul qilishdan tortib, bitiruvgacha bo‘lgan bosqichni qamrab oladi. Sohani boshqarish tizimini modernizatsiya qilish va jarayonlarning shaffofligini oshirish maqsadida vazirlik tizimida 15 dan ortiq axborot tizimi yaratildi.

Avvalo, ta’lim muassasalariga o‘qishga qabul qilish jarayonlari raqamlashtirildi – my.edu.uz va my.uzbmb.uz platformalari tufayli abituriyentlarning vaqti va moliyaviy xarajatlari sezilarli darajada qisqartirildi hamda byurokratik to‘siqlar bartaraf etildi.

Universitetlardagi asosiy tizim HEMIS, oliy ta’lim jarayonlarini boshqarishning axborot tizimiga aylandi. U butun ta’lim siklini qamrab oladi: jadvallar, elektron jurnallar va bayonotlardan statistik hisobotlar, diplom ma’lumotlari hamda talabalar va o‘qituvchilar kontingenti haqidagi ma’lumotlar. Registratsiya ofislarining joriy etilishi tufayli 1000 dan ortiq shtat o‘rinlari optimallashtirilib, har yili 25,4 milliard so‘mni tejash imkonini berdi.

Bundan tashqari, ta’lim tizimining samaradorligi va shaffofligini oshirishga qaratilgan boshqa raqamli yechimlar ham faol joriy etilmoqda.

Shu tariqa, kasb-hunar va o‘rta maxsus ta’lim sohasida o‘quv jarayonini to‘liq elektron hisobga olish va boshqarishni ta’minlovchi prof.edu.uz va emis.edu.uz, platformalari muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda. EduBilling platformasi talabalarga elektron shartnomalar tuzish, o‘qish haqini onlayn to‘lash, avtomatik tarzda stipendiya olish, shuningdek, yotoqxonalardagi joylarni taqsimlashni nazorat qilish imkonini beradi.

diplom.edu.uz xizmati diplom va raqamli sertifikatlarni tekshirishni ta’minlab, bitiruvchilar va ish beruvchilar uchun hujjatlarning haqiqiyligini tasdiqlash jarayonlarini sezilarli darajada soddalashtiradi. Akademik resurslardan foydalanish yagona universitetlararo unilibrary.uz elektron kutubxonasi orqali ta’minlanadi.

vacancy.edu.uz platformasi tufayli esa ta’lim muassasalaridagi bo‘sh ish o‘rinlari uchun hujjatlarni onlayn tarzda topshirish imkoni paydo bo‘ldi, bu esa ishga qabul qilish jarayonini yanada shaffof va samarali qiladi. Idoralararo platforma bilan integratsiyalashuv tufayli vazirlik tizimlari 20 ta muassasa bilan ma’lumotlar almashadi va yana 14 ta manbadan axborot oladi.

Shunday qilib, raqamlashtirish nafaqat talabalar, o‘qituvchilar vauniversitetlarning o‘zaro hamkorligini soddalashtirdi, balki butun soha boshqaruvini sifat jihatidan yangi bosqichga – shaffof, samarali va zamonaviy talablarga yo‘naltirishga olib chiqdi.

– Aytingchi, oliy ta’lim tizimi diplom ishlarining plagiatiga qarshi qanday kurashmoqda?

– Plagiatga qarshi kurash nafaqat texnik chora, balki ta’lim tizimida ilm-fan va vijdonni himoya qilish yo‘lidagi muhim qadamdir. Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi akademik halollikni ta’minlashni o‘zining ustuvor vazifalaridan biri deb biladi.

Bugungi kunda barcha yakuniy, magistrlik va ilmiy dissertatsiyalar plagiatga qarshi litsenziyalangan dasturlardan foydalangan holda majburiy tekshiruvdan o‘tkaziladi. HEMIS axborot tizimida bitiruv ishlarini elektron tarzda yuklash, saqlash va tahlil qilish mexanizmi joriy etildi. Bu plagiat holatlarini zudlik bilan aniqlash imkonini beribgina qolmay, balki har bir asarning asl izlanishlarga asoslanganligini ham kafolatlaydi.

Shu bilan birga, yakuniy dissertatsiyalarni tayyorlash bo‘yicha me’yoriy hujjatlar takomillashtirildi. Ko‘chirib olishning maqbul chegaralari belgilandi, manbalarni to‘g‘ri keltirish va formatlash uchun aniq talablar belgilandi.

Talabalar va ilmiy rahbarlar uchun muntazam ravishda o‘quv-seminarlar tashkil etilib, ularda “Ilm mehnat, izlanish va halollik bilan yaratiladi” degan fikrga alohida e’tibor qaratilmoqda. Mustaqil fikrlash va intellektual mulkni hurmat qilish eng muhim qadriyatlarga aylangan madaniyat shakllanmoqda.

Bundan tashqari, ilmiy rahbarlar va Davlat attestatsiya komissiyasi a’zolari uchun shaxsiy javobgarlik joriy etildi – insofsizlikka ko‘z yumgan har qanday shaxs javobgarlikka tortiladi.

Bitiruv malakaviy va ilmiy ishlarning yagona milliy ma’lumotlar bazasini yaratish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda, bu esa kelgusida matnlarni nafaqat respublika ichida, balki xalqaro manbalar bilan ham solishtirish imkonini beradi.

Bunday izchil va tizimli chora-tadbirlar tufayli oliy ta’lim tizimida ham vijdon, bilim va halol mehnat ustuvorligi o‘z tasdig‘ini topmoqda. Bugungi kunda fanga muhabbat, mustaqil fikrlash, ma’naviy poklik har bir talabaning ajralmas hamrohiga aylanib bormoqda.

– Bugungi kunda O‘zbekistonning ta’lim sohasida strategik hamkori bo‘lgan davlatlarni sanab o‘tasizmi?

– Ayni paytda O‘zbekistonning oliy ta’lim sohasidagi xalqaro hamkorligi geografiyasi jadal kengaymoqda. Uning eng yaqin qo‘shnilari – Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan hamkorlik aloqalarini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu davlatlar bilan qo‘shma ta’lim dasturlari ishlab chiqilmoqda, akademik almashinuvlar, ilmiy loyihalar amalga oshirilmoqda.

Shu bilan birga, O‘zbekiston Yevropa Ittifoqining Germaniya, Fransiya, Italiya, Vengriya, Polsha, Chexiya kabi yetakchi davlatlari bilan faol hamkorlik qilmoqda. Buyuk Britaniya, AQSH, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Xitoy, Turkiya, Hindiston va Pokiston bilan hamkorlik ham barqaror va strategik ahamiyatga ega. Bu hamkorlik qo‘sh diplom dasturlarini amalga oshirish va xorijlik professor-o‘qituvchilarni jalb etishdan tortib, xalqaro ilmiy grantlarda ishtirok etish va O‘zbekistonda xorijiy universitetlarning filiallarini ochishgacha bo‘lgan keng ko‘lamli yo‘nalishlarni qamrab oladi.

Yaqin Sharq mamlakatlari, jumladan, Saudiya Arabistoni va Iordaniya bilan hamkorlik aloqalariga alohida e’tibor qaratilib, bu yerda mustahkam akademik aloqalar o‘rnatilib, islom ta’limi va ilmiy diplomatiya yo‘nalishidagi loyihalar amalga oshirilmoqda.

- Sizningcha, yaqin kelajakda talabalar uchun asosiy ko‘nikmalar nimalardandan iborat bo‘ladi?

- Tez global o‘zgarishlar va raqamli transformatsiyalar sharoitida asosiy ko‘nikmalar tor profilli bilimlar emas, balki doimiy ravishda o‘rganish, moslashish va fanlararo fikrlash qobiliyatiga aylanmoqda.

Asosan,  tanqidiy va tizimli fikrlash. Biz bo‘lajak mutaxassislar ma’lumotni tahlil qilish, mustaqil qarorlar qabul qilish, mantiqiy munosabatlar o‘rnatish va murakkab vaziyatlarda harakat qilish qobiliyatiga katta ahamiyat bermoqdamiz.

Raqamli savodxonlik va ma’lumotlar ko‘nikmalari professional faoliyat uchun universal asosga aylanmoqda. Bu zamonaviy axborot texnologiyalarini qo‘llash, raqamli muhitda ishlash, sun’iy intellekt va kiberxavfsizlik asoslarini tushunish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi.

Muloqotlarda  o‘z fikrlarini, shu jumladan, chet tillarida aniq ifodalash, jamoada samarali o‘zaro munosabatda bo‘lish va professional muloqotni amalga oshirish qobiliyati ham muhimdir. Xalqaro mobillik va transchegaraviy hamkorlik talabalarimizdan madaniy ochiqlik va moslashuvchanlikni ham talab qiladi.

Ishbilarmonlarcha fikrlash, ijodkorlik va tashabbuskorlik – bu sifatlarsiz jadal o‘zgaruvchi dunyoda karera qilish mushkul. Biz yoshlarda qaror qabul qilishda innovatsiya va mustaqillik ruhini rivojlantirish tarafdorimiz.

Bundan tashqari, fanlararolik - texnologiya, iqtisodiyot, huquq yoki gumanitar fanlar bo‘lsin, turli sohalardagi bilimlarni birlashtirish qobiliyati birinchi o‘ringa chiqadi. Bu universitetlarimiz bitiruvchilariga milliy va xalqaro miqyosda raqobatbardosh bo‘lish imkonini beradi.

Va, albatta, hayot davomida o‘rganish qobiliyati asosiy bo‘lib bormoqda. Ta’lim bosqich bo‘lishni to‘xtatadi va jarayonga aylanadi. Biz vazirlik sifatida nafaqat bilim beradigan, balki 21 asr muammolariga tayyor shaxslarni shakllantiradigan oliy ta’lim tizimini qurmoqdamiz.

– O‘tgan davr mobaynida mamlakatimizning bir qator yetakchi oliy o‘quv yurtlari rektori sifatida bugungi kunda muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgan tashabbuslarni joriy etdingiz, masalan Toshkentdagi Turin politexnika instituti talabalarini Italiya kompaniyalarida amaliyot o‘tashi va ikki tomonlama diplom olishi, Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida besh kunlik o‘quv haftasini joriy etish va o‘quv kiyimini bekor qilish. Vazir sifatida universitetlarda yana qanday islohotlarni amalga oshirishni hohlardingiz?

– Bugun O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi tubdan yangilanayotgani uchun biz O‘zbekiston universitetlari nafaqat bilimlar ombori, balki innovatsiyalar, erkin fikr va ijodkorlik markaziga aylanishiga intilamiz. Shu bois e’tiborimiz raqamli texnologiyalar rasmiyatchilik emas, balki rivojlanishning haqiqiy vositasi bo‘lgan moslashuvchan va zamonaviy ta’lim muhitini yaratishga qaratilgan.

Universitet hayoti raqamli formatga o‘tmoqda  –  ro‘yxatga olishdan bilimlarni baholashgacha. Har bir qadami ortida shaffoflik, axborot olish va qo‘llab-quvvatlash borligini his qilgan talabada o‘ziga bo‘lgan ishonch paydo bo‘ladi. Ta’lim va mehnat bozori o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilib, bu yerda yoshlarni kasbga yo‘naltirishga qaratilgan yangi karera platformalari va tashabbuslari muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Mamlakatimiz xalqaro ta’lim maydonida tobora ko‘proq namoyon bo‘lmoqda. Study in Uzbekistan dasturi allaqachon taniqli brendga aylanib ulgurdi va chet elliklar mamlakatimizga nafaqat o‘qish, balki birgalikda kelajak qurish uchun ham kelishadi. Ishonchimiz komilki, biz qanchalik ochiq bo‘lsak, ta’limimizning ichki salohiyati shunchalik boy bo‘ladi.

O‘zbekiston tarixidagi ilk “Ta’lim kodeksi” ham tayyorlanmoqda – bu shunchaki qoidalar majmui emas, balki bizning yangicha qarashlarimiz, qadriyatlarimiz va ambitsiyalarimiz aksidir. Biz yoshlarga ishonamiz va ularning salohiyatini ochib berish uchun hamma narsani qilamiz. Dual ta’lim va tayanch formatini joriy etishdan tortib, zamonaviy texnik maktablar va ilmiy startaplarni tashkil etishgacha – barchasi yoshlarning o‘zini kerakli, ishonchli va mamlakat kelajagiga daxldor his qilishiga qaratilgan. Ta’lim nafaqat bilim, balki tarbiya hamdir. O‘quvchilarni ma’naviy-ma’rifiy, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularda faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish, Vatan oldidagi mas’uliyatni his etish qobiliyatiga katta e’tibor qaratmoqdamiz.

O‘zbekiston nafaqat rivojlangan mamlakatlar orqasidan dadil yurishga ulgurayapti, balki bunyodkorlik bilan shug‘ullanayapti va jahon ta’lim jarayonida o‘z ovoziga ham egadir. Bu xali boshlanishi.

– Ish tajribangiz davomida bir qancha fan doktorlarini tayyorlagansiz, 450 dan ortiq ilmiy ishlar, qator o‘quv qo‘llanmalar, monografiyalar muallifi bo‘lib, keng jamoatchilik e’tirofiga sazovor bo‘ldingiz. Bugun ilm bilan shug‘ullanishga vaqtingiz bormi?

– Ilm-fan shunchaki kasb emas, balki hayot tarzidir. Boshqaruv tizimida ko‘proq band bo‘lishimga qaramay, ilmiy faoliyat bilan jonli aloqani saqlashga harakat qilaman. Ilm-fan sohasida ishlash fikrlash qobiliyatini tartibga soladi, muammolarni chuqurroq, tizimli ravishda ko‘rishga yordam beradi va shuning uchun davlat darajasida ko‘proq asosli qarorlar qabul qilinadi.

Ha, ishlagan yillarim davomida yosh olimlarni tayyorlash, dissertatsiyalar himoya qilish, ilmiy maqolalar chop etish, o‘quv qo‘llanmalar yaratishga hissa qo‘shish imkoniyatiga ega bo‘ldim. Bugun men qancha shogirdlarim ilmiy va kasbiy jamoada munosib o‘rin egallashlarini g‘urur bilan kuzataman va bu, ehtimol, eng katta muvaffaqiyatlarimdan biridir.

Ilmiy faoliyat davom etmoqda. Bu menga akademik muhit bilan muloqotda bo‘lish, haqiqiy muammolarning zarbasini his qilish va faqat raqamlarga emas, bilimga asoslangan siyosat qurishga yordam beradi. Ishonchim komilki, menejment va ilm-fan o‘rtasidagi chambarchas bog‘liqlik ta’lim tizimini chinakam barqaror va istiqbolli qiladi.

- Siz juda ochiq demokrat rahbarsiz, bir paytlar shunday bo‘lishni xayolingizga ham keltirmagan ekansiz. Oliy ma’lumotli diplomsiz ham yashay olaman deydigan yoshlarga nima maslahat berasiz?

– Rahbarlik kursisini orzu qilmaganman, lekin halol ishlashga, professional va shaxs sifatida o‘sishga harakat qildim. Mehnat yo‘lim oson bo‘lmadi, ba’zan qiyinchiliklar ham ko‘rdim, lekin ta’lim menga fikrlash, ishlash madaniyati, tinglash va eshitish, g‘oyalarni shakllantirish va ularni amalga oshirish qobiliyatini berdi.

Men yoshlarga shuni aytmoqchiman: ta’lim shunchaki "diplom" emas. U sizni o‘ylashga, shubhalanishga, tahlil qilishga, qarorlar qabul qilishga, jamoada ishlashga, o‘zing va boshqalarning mehnatini hurmat qilishga o‘rgatadigan hayot maktabidir.

Siz diplomsiz mashhur bo‘lishingiz mumkin, ammo bilimning mustahkam poydevorisiz barqaror, chuqur va eng muhimi, hurmatli karera qurish deyarli mumkin emas. Dunyo tobora murakkablashib bormoqda va tez yugurgan emas, qayerga va nima uchun ketayotganini biladigan kishi g‘alaba qozonadi.

Shuning uchun ham men doimo sifatli ta’lim tarafdoriman. Bu maqom uchun emas, balki haqiqiy, shaxsiy, professional va insoniy taraflardan o‘sish uchun kerak.

– Janob vazir, oliy ta’lim sohasida doimo dolzarb masalalar ko‘p. Agar sizdan oliy ta’lim sohasidagi vaziyatga oid masalalar bo‘yicha odamlarning "to‘g‘ridan-to‘g‘ri savollariga javob berish" uchun taklif qilishsa, rozi bo‘larmidingiz?

- Albatta. Men har doim jamiyat bilan ochiq, halol muloqot qilish nafaqat davlat xizmatchisining burchi, balki ta’lim sohasida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ishonch garovi deb hisoblayman. Oliy ta’lim haqiqatan ham doimiy dinamikada yashaydi, bu yerda har kuni yangi muammolar, fikr va takliflar paydo bo‘ladi. Zamon bilan hamnafas bo‘lishni istasak, hisobotlar ortiga yashirinish emas, balki o‘quvchilar, o‘qituvchilar, ota-onalarning ovozini eshitish muhim.

Men har qanday formatdagi “to‘g‘ridan-to‘g‘ri savollar” ga tayyorman, xoh u telekanal, xoh universitet auditoriyasi, xoh onlayn platforma bo‘lsin. Zero, fikr-mulohazalar bor joydagina haqiqiy islohotlar tug‘iladi. Va agar hech bo‘lmaganda bitta ochiq savol bizni to‘g‘ri qarorga olib keladigan bo‘lsa, unday suhbat albatta behuda emasdir.

Suhbatni Lira Shafiq olib bordi, O‘zA