Qishloq ayollari: mehnat faoliyati va rivojlanish imkoniyatlari
Qishloq hududlarida xotin-qizlar iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning muhim ishtirokchilari hisoblanadi.
Opa-singillarimiz dehqonchilik, chorvachilik, pillachilik, oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash va qayta ishlash, kasanachilik hamda oilaviy tadbirkorlik kabi yo‘nalishlarda faoliyat olib boradi. Mazkur faoliyat turlari xonadonlar daromadini shakllantirish, mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish va aholining iqtisodiy faolligini ta’minlash bilan bog‘liq. Shu bilan birga, qishloq joylarida istiqomat qiluvchi ayollarning bandligi, kasbiy tayyorgarligi va ijtimoiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari ham alohida o‘rganishni talab etadi.
Har yili 15-oktabr - Xalqaro qishloq ayollari kuni sifatida nishonlanadi. Ushbu sana BMT Bosh Assambleyasining 2007-yil 18-dekabrda qabul qilingan rezolyutsiyasi asosida belgilangan bo‘lib, qishloq ayollarining jamiyat hayotidagi ishtiroki, mehnat faoliyati va iqtisodiy imkoniyatlari bilan bog‘liq masalalarni kengroq yoritishga qaratilgan. Shuningdek, bu kun qishloq hududlarida xotin-qizlar uchun mavjud sharoitlar va rivojlanish yo‘nalishlariga e’tibor qaratish imkonini beradi.
O‘zbekistonda ayollar qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi tarmoqlarida turli shakllarda mehnat qiladi. Ular ekin yetishtirish, chorva parvarishi, pillachilik va issiqxona xo‘jaliklari bilan bog‘liq ishlarga jalb etilgan.
Ma’lumki, qishloq xo‘jaligida ish bilan band bo‘lish shakllari bir xil emas. Ayrim ayollar mavsumiy ishlar bilan shug‘ullansa, boshqalari oilaviy xo‘jaliklar doirasida mehnat qiladi yoki rasmiy ish joylarida faoliyat yuritadi. Bandlik turidagi ushbu farqlar daromadlarning muntazamligi, mehnat sharoitlari va ijtimoiy himoya choralaridan foydalanish imkoniyatlariga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli, qishloq joylarida mehnat bozorini rivojlantirishda ish o‘rinlarining barqarorligi, kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirish va aholining tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash masalalari muhim hisoblanadi.
Qishloq iqtisodiyoti faqat qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish bilan cheklanmaydi. Mahsulotlarni qayta ishlash, tikuvchilik, hunarmandchilik, maishiy xizmatlar va oilaviy biznes kabi faoliyat turlari ham daromad olish manbalarini diversifikatsiya qilishga xizmat qiladi. Bu yo‘nalishlarda ishlash uchun kasb-hunar o‘rganish, zarur uskunalardan foydalanish, moliyaviy resurslarga ega bo‘lish va bozor talabini tushunish muhim ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni o‘zlashtirish esa mahsulotlarni kengroq bozorlarga olib chiqish imkoniyatlarini oshirishi mumkin.
Mamlakatimizda agrar sohada mehnat qilayotgan ayollarga yanada kengroq imkoniyatlar yaratish, ularning tadbirkorlik faoliyatiga keng yo‘l ochish, moddiy va ma’naviy borasida tizimli ishlar olib borilmoqda. Xotin-qizlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan mexanizmlar qatorida «Ayollar daftari» tizimi ham mavjud. Uning doirasida ehtiyojmand xotin-qizlarning holatini o‘rganish va belgilangan mezonlar asosida ularga tegishli yordam ko‘rsatish choralari nazarda tutilgan. Bunday mexanizmlarning amaliy natijalarini baholashda ko‘rsatilgan yordam turlari, qamrab olingan aholi soni va keyingi davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarni hisobga olish mumkin.
Qishloq aholisining iqtisodiy faolligi va kundalik hayoti ko‘p jihatdan infratuzilma holatiga bog‘liq. Ichimlik suvi, elektr energiyasi, gaz ta’minoti, transport va internet xizmatlarining mavjudligi hamda sifati turli hududlarda farqlanishi mumkin. Infratuzilmadagi mavjud tafovutlar maishiy vazifalarni bajarish, ish joyiga borish, ta’lim olish va tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Shu munosabat bilan, qishloq joylarida kommunal xizmatlar qamrovini kengaytirish, yo‘l va transport tizimini takomillashtirish hamda internet aloqasi sifatini yaxshilash ahamiyatli vazifalardan sanaladi. Bunday choralar aholining turli xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishi, shuningdek, masofaviy ta’lim va elektron xizmatlardan foydalanish uchun qulay sharoit yaratishi mumkin.
Tibbiy xizmatlardan foydalanish masalasi ham qishloq hududlaridagi ijtimoiy sharoitning muhim tarkibiy qismidir. Tibbiyot muassasalarining joylashuvi, transport qatnovi va tibbiy xizmatlar sifati aholining zarur yordam olish imkoniyatiga ta’sir etuvchi omillar hisoblanadi. Birlamchi tibbiy yordamni aholiga yaqinlashtirish, profilaktik tekshiruvlarni tashkil etish va zarur holatlarda ko‘chma tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini rivojlantirish ushbu sohadagi rivojida alohida o‘rin egallaydi.
Ta’lim olish va bolalarni parvarish qilish bilan bog‘liq sharoitlar ayollarning mehnat faoliyatida ishtirok etishiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining mavjudligi, kasbiy o‘quv kurslariga borish imkoniyati va ta’lim muassasalarining hududiy joylashuvi ishlash yoki mustaqil biznesni yo‘lga qo‘yish qarorlarida ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, raqamli savodxonlikni rivojlantirish orqali onlayn ta’lim olish, masofadan ishlash va elektron savdo maydonlaridan foydalanish imkoniyatlari kengayishi mumkin.
Qishloq ayollarining kasbiy rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillarni baholashda oilaviy majburiyatlar va mahalliy sharoitlarni ham inobatga olish zarur. Vaqt resurslari, transport xarajatlari, moliyaviy imkoniyatlar va ta’lim xizmatlarining mavjudligi kasbiy tayyorgarlikdan o‘tish yoki ish faoliyatini kengaytirishga ta’sir qilishi mumkin. Shu bois qo‘llab-quvvatlash dasturlarini ishlab chiqishda hududlarning o‘ziga xos xususiyatlari va aholi ehtiyojlarini o‘rganish muhimdir.
Qishloq hududlarida xotin-qizlarning iqtisodiy faolligini oshirish bir nechta yo‘nalishni qamrab oladi. Jumladan, kasbiy ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish, tadbirkorlikni rivojlantirish uchun moliyaviy xizmatlardan foydalanishni yengillashtirish, zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish va mehnat hamda yerdan foydalanish huquqlari bo‘yicha axborot berish shular jumlasidan. Bundan tashqari, mahalliy bozorlarga chiqish, mahsulotlarni saqlash va qayta ishlash imkoniyatlarini yaxshilash ham iqtisodiy faoliyat samaradorligiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning natijadorligini aniqlash uchun muntazam statistik kuzatuv va baholash tizimi muhim o‘rin tutadi. Bunda yaratilgan ish o‘rinlari soni, rasmiy bandlik ko‘rsatkichlari, daromadlar o‘zgarishi, kasbiy ta’limda ishtirok etish darajasi va ijtimoiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari kabi mezonlardan foydalanish mumkin. Mazkur ko‘rsatkichlarni hududlar va vaqt davrlari bo‘yicha taqqoslash qishloq ayollarining mehnat sharoitlari hamda iqtisodiy imkoniyatlaridagi o‘zgarishlarni xolis baholashga yordam beradi.
Umuman olganda, qishloq ayollarining mehnat faoliyati va ijtimoiy imkoniyatlari iqtisodiy sharoit, infratuzilma, ta’lim, tibbiy xizmatlar va oilaviy omillar bilan uzviy bog‘liq. Ushbu yo‘nalishlardagi holatni muntazam o‘rganish va mavjud ehtiyojlarni hisobga olish qishloq hududlarini rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni yanada aniq rejalashtirish imkonini beradi.
N.Usmonova, O‘zA
