Ozod fikr qadrini anglatuvchi saboq
31-avgust — Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni. Bu shunchaki sana emas, balki xalqimizni chuqur o‘yga toldiradigan, o‘tmishdan munosib xulosa chiqarishga, Vatan va millat baxti uchun jon fido etgan yurtdoshlarimiz xotirasiga hurmat bajo keltirishga da’vat etadigan kundir.
Ilmiy nuqtai nazardan, jadidlarning qatag‘on qurboniga aylanishi tasodifiy hodisa emas, balki totalitar-ma’muriy tizimning milliy uyg‘onish va erkin fikrga qarshi siyosati natijasi edi.
Bu bog‘liqlik bir nechta asosiy omilga tayanadi. Jadidchilik shunchaki maktab ochish harakati emas, balki milliy taraqqiyot, o‘zlikni anglash, zamonaviy davlatchilik va mustaqillik g‘oyalarini ilgari surgan keng ijtimoiy-ma’rifiy harakat edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat kabi yetakchilar Turkistonni zamonaviy, ma’rifatli va o‘z taqdirini o‘zi belgilay oladigan yurt sifatida ko‘rishni istaganlar. Totalitar sovet tuzumi uchun esa bunday milliy uyg‘onish va mustaqil fikrning kuchayishi jiddiy tahdid sifatida baholandi.
Totalitar tuzum xalqni bo‘ysundirish va uning erkin fikrini cheklash uchun, avvalo, ziyolilar qatlamini nazorat ostiga olishga intildi. Zero, jadidlar millatning fikrlovchi qatlami, uning siyosiy, ilmiy va madaniy salohiyatini ifoda etuvchi ziyolilar edi. Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Fayzulla Xo‘jayev singari ko‘plab siymolarning qatag‘on qilinishi milliy tafakkur va madaniy hayotga katta zarba bo‘ldi.
Sovet mafkurasi jadidlarning milliy o‘zlikni anglash, ona tilini ulug‘lash, tarixiy xotirani tiklash va jamiyatni isloh qilish yo‘lidagi intilishlarini «burjua millatchiligi» va «aksilinqilobiy harakat» kabi soxta siyosiy ayblovlar bilan baholadi. Natijada jadidlarning ko‘plab vakillari 1930-yillardagi qatag‘onlar davrida ta’qib qilindi, qamoqqa olindi va qatl etildi.
Jadid matbuoti o‘z davrida oddiy axborot tarqatish vositasi bo‘lib qolmadi. U xalqni uyg‘otish, milliy o‘zlikni anglatish, ilm-ma’rifatga chorlash va jamiyat kelajagi haqida fikr yuritishga undashning muhim maydoniga aylandi. Jadidlar gazeta va jurnallar orqali jamiyatdagi muammolarni ochiq ko‘tarib, xalqning dunyoqarashini o‘zgartirishga intildilar.
Ularning matbuotdagi faoliyatining eng muhim jihati — so‘zni jamiyatni o‘zgartirish vositasiga aylantira olganida edi. Milliy til, ta’lim, ma’rifat, taraqqiyot, huquq va erkinlik masalalari matbuot orqali keng muhokamaga olib chiqildi. Shu ma’noda, jadid matbuoti milliy uyg‘onish va istiqlol g‘oyalarining shakllanishida muhim ma’naviy omillardan biri bo‘ldi.
Bugungi milliy OAV uchun jadidlar tajribasining eng muhim saboqlaridan biri ham shunda. Jurnalistika faqat voqea-hodisalar haqida xabar berish bilan cheklanmasligi, balki jamiyatni o‘ylantirishi, dolzarb savollarni o‘rtaga qo‘yishi, muammolarni ko‘rsatishi va odamlarning fikrini eshitishi kerak.
Albatta, bugungi axborot maydoni jadidlar davridan tubdan farq qiladi. Gazeta va jurnallar bilan bir qatorda internet nashrlari, ijtimoiy tarmoqlar, multimedia va raqamli platformalar jurnalistikaning imkoniyatlarini kengaytirdi. Ammo texnologiyalar o‘zgargani bilan jurnalistikaning jamiyat oldidagi mas’uliyati o‘zgarmaydi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, jadidlardan bugungi jurnalistika uch muhim fazilatni — haqiqatni aytish jasoratini, xalq manfaatiga sodiqlikni va ma’rifat tarqatish mas’uliyatini o‘rganishi mumkin.
Zero, davrlar o‘zgaradi, axborot tarqatish vositalari yangilanadi. Ammo jamiyatga kerakli, ishonchli va ta’sirchan jurnalistikaning asosiy mezoni o‘zgarmay qoladi: so‘z inson va jamiyat hayotida qanday o‘zgarish yasay olyapti?
Jadid bobolarimiz matbuotni millatning «aks-sadosi va tili»ga aylantirib, odamlar dunyoqarashini o‘zgartirishga va ularni istiqlol g‘oyasiga tayyorlashga xizmat qildilar. «Sadoi Turkiston», «Sadoi Farg‘ona», «Oyna» kabi gazeta va jurnallar orqali xalqqa o‘z huquqlarini anglash, zamonaviy bilimlarni egallash va jamiyatdagi o‘zgarishlarga daxldor bo‘lish zarurligini uqtirdilar. Chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosatining oqibatlari, mahalliy boyliklardan foydalanish va xalqning ijtimoiy-ma’rifiy ahvoli kabi masalalarni matbuotda ko‘tarib, jamoatchilik fikri shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdilar.
Matbuot vositasida diniy mutaassiblik, bid’at va xurofotga qarshi fikr bildirdilar. Ular zamonaviy ilm-fanni egallamay turib, jamiyat taraqqiyotiga erishib bo‘lmasligini ta’kidlab, xalqni yangi usul maktablarini qo‘llab-quvvatlashga va farzandlarini zamonaviy bilimlarga yo‘naltirishga chaqirdilar. Gazeta sahifalarida Turkiston birligi, ona tili va milliy qadriyatlar masalalarini keng yoritdilar. Bu jarayon milliy o‘zlikni anglash va jamoatchilikning siyosiy-ijtimoiy faolligini oshirishga zamin yaratdi.
Mustaqillik davri matbuoti va internet OAVda jadidlar merosini yoritishda ham katta o‘zgarishlar yuz berdi. Sovet davridagi majburiy «sinfiylik» yondashuvi va soxta ayblovlardan voz kechilib, jadidlar faoliyati milliy tarix va ilmiy manbalar asosida qayta baholana boshladi. Ayniqsa, keyingi yillarda arxiv hujjatlarining o‘rganilishi, qatag‘on qurbonlarining nomlarini tiklash va oqlash jarayonlari, shuningdek, jadidlar merosini ommalashtirishga qaratilgan nashr va elektron platformalarning paydo bo‘lishi bu boradagi ishlar ko‘lami kengayganini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda matbuot va internet nashrlarida qatag‘on qurbonlari mavzusini yoritishda arxiv hujjatlari, tergov materiallari va jadidlarning o‘zlari chop etgan asl matnlarga murojaat qilish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu yondashuv tarixiy voqealarni biryoqlama emas, balki manbalar asosida o‘rganish imkonini beradi.
Jadidlarning nafaqat ma’rifatparvarlik faoliyati, balki ularning Turkiston Muxtoriyati va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi davridagi siyosiy jarayonlardagi ishtiroki, davlatchilik qarashlari va jamiyatni isloh qilishga doir g‘oyalari ham ochiq muhokama qilinmoqda. Internet nashrlari, podkastlar va videoloyihalar orqali jadidchilik tarixi sodda va zamonaviy shakllarda keng auditoriyaga yetkazilmoqda.
Jadidlar tarixi millatning erkin fikr, milliy o‘zlik va taraqqiyot sari intilishi qanday og‘ir sinovlardan o‘tganining yorqin dalilidir. Ular o‘z davrida qalam va matbuot orqali jamiyatning dardini ochiq ifoda etdilar, xalqni uyg‘otishga harakat qildilar va milliy kelajak haqida fikrlashga undadilar. Shu bois jadidlar merosi bugun ham faqat tarixiy xotira emas, balki milliy tafakkurimiz uchun muhim ma’naviy tayanchdir.
31-avgust — Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni ana shu merosga yana bir bor nazar tashlash, o‘tmishning fojiali saboqlarini anglash va erkin fikrning qadrini his etish uchun muhim fursat. Chunki tarix shuni ko‘rsatadiki, insonning fikri va so‘zini bo‘g‘ish mumkin, ammo haqiqatga intilish va milliy xotirani butunlay yo‘qotib bo‘lmaydi.
Bugun jadidlarning hayoti va ijodini xolis o‘rganish, ularning asarlarini keng jamoatchilikka yetkazish orqali nafaqat tarixiy adolat tiklanmoqda, balki yangi avlodga muhim bir saboq ham berilmoqda: ozod fikr — millat taraqqiyotining asosiy shartlaridan biridir.
Shu ma’noda, jadidlardan qolgan eng katta meros — bizga qoldirilgan kitoblar yoki matbuot nashrlarigina emas, balki fikrlash, savol berish, haqiqatni izlash va Vatan taqdiriga daxldorlik hissidir. Ana shu qadriyatlarni asrash va avloddan avlodga yetkazish o‘tmish xotirasiga hurmat, bugungi kunga mas’uliyat va kelajak oldidagi burchdir.
Nazokat Usmonova, O‘zA
