Ўзбекистонда нақдсиз тўловлар ҳажми кескин ошмоқда

Марказий банкнинг маълум қилишича, 2026 йил 1 август ҳолатига Ўзбекистонда муомаладаги банк карталари сони 75,7 миллион донага етди. Йил бошида, яъни 1 январь ҳолатига бу кўрсаткич 68,3 миллион дона эди. Шу тариқа, етти ой давомида муомаладаги карталар сони 7,4 миллион донага ёки 10,9 фоизга кўпайди.

Тўлов инфратузилмасида ҳам сезиларли кенгайиш кузатилмоқда. Ўрнатилган тўлов терминаллари сони йил бошидаги 430,8 мингтадан 1 августга келиб 453,5 мингтага етди. Яъни 22,7 мингта янги терминал ишга туширилиб, тармоқ 5,3 фоизга кенгайди.

Шунингдек, банкомат ва инфокиосклар сони 40,1 мингтадан 47 мингтага кўпайди. Бу сегментдаги ўсиш 17,3 фоизни ташкил этган. Демак, аҳоли ва бизнес учун нафақат картадан фойдаланиш, балки нақд пул ечиш, ҳисоб-китоб қилиш ва бошқа банк хизматларидан фойдаланиш имкониятлари ҳам кенгаймоқда.

Эътиборли жиҳат — тўлов инфратузилмасининг ўсиши билан бирга, терминаллар орқали амалга оширилаётган операциялар ҳажми ҳам жадал ортиб бормоқда. 2026 йил январь-июль ойларида тўлов терминаллари орқали тушган тушум 387,4 триллион сўмни ташкил этди. Таққослаш учун, 2025 йилнинг тўлиқ 12 ойида ушбу кўрсаткич 460,3 триллион сўм бўлган.

Яъни 2026 йилнинг дастлабки етти ойидаёқ терминаллар орқали тушган маблағ ўтган йилдаги йиллик ҳажмнинг қарийб 84 фоизига етган. Агар мавжуд тенденция йил охиригача сақланса, 2026 йил якунида терминаллар орқали тўловлар ҳажми 2025 йилдаги натижадан сезиларли юқори бўлиши мумкин.

Иқтисодий жиҳатдан энг муҳим кўрсаткичлардан бири — банк карталари сони ва терминаллар айланмаси ўртасидаги фарқ. Карталар сони 10,9 фоизга ошган бир пайтда терминаллар орқали тушумлар январь-июль ойларида ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 44,3 фоизга кўпайган. Бу рақамлар аҳолининг банк карталарини фақат сақлаш ёки банкоматдан нақд пул ечиш учун эмас, балки кунлик харидлар, хизматлар ва бошқа ҳисоб-китобларда фаолроқ ишлатаётганини кўрсатади.

Ҳисоб-китобларга кўра, битта банк картасига тўғри келадиган ўртача ойлик тушум 562 минг сўмдан 731 минг сўмгача ошган. Бу карталардан фойдаланиш интенсивлиги тахминан 30 фоизга ўсганини англатади.

Биринчидан, нақдсиз ҳисоб-китоблар улушининг ортиши иқтисодиётдаги пул айланмасининг катта қисми рақамли каналларга ўтаётганидан далолат беради. Бу банклар учун транзакцион хизматлар бозорини кенгайтиради.

Иккинчидан, терминаллар ва банк карталари сонининг кўпайиши кичик бизнес ва хизмат кўрсатиш соҳасида рақамли тўловларнинг оммалашаётганини англатади. Харидор учун карта ёки электрон тўлов орқали ҳисоб-китоб қилиш қулайлашгани сари тадбиркорлар ҳам нақдсиз тўловларни қабул қилиш инфратузилмасини кенгайтиришга мажбур бўлади.

Учинчидан, нақдсиз тўловларнинг кўпайиши иқтисодий фаолиятнинг шаффофлигини оширишга хизмат қилиши мумкин. Электрон транзакциялар молиявий операцияларни ҳисобга олишни осонлаштиради, бу эса солиқ тушумлари ва бизнес айланмасини аниқроқ баҳолаш учун қўшимча имконият яратади.

Бироқ бу жараён билан бирга киберхавфсизлик, фирибгарликдан ҳимоя, тўлов тизимларининг узлуксиз ишлаши ва аҳолининг молиявий саводхонлиги масалалари ҳам долзарблашади. Карталар ва электрон тўловлар кўпайган сари фуқароларнинг рақамли молиявий хавфларга нисбатан хабардорлиги ҳам ошиши керак.

Хулоса ўрнида айтиш жоиз, 2026 йилнинг дастлабки етти ойидаги кўрсаткичлар Ўзбекистонда нақдсиз тўловлар инфратузилмаси сон жиҳатидан ҳам, фойдаланиш интенсивлиги бўйича ҳам кенгайиб бораётганини кўрсатмоқда. Карталар сони 10,9 фоизга ўсган бўлса, терминаллар орқали айланманинг 44,3 фоизга ўсиши бозордаги асосий ўзгариш карталар сонининг кўпайишида эмас, балки мавжуд карталардан фойдаланиш фаоллигининг ортишида эканини кўрсатади. Бу тенденция давом этса, Ўзбекистонда нақдсиз иқтисодиётга ўтиш жараёни тезлашиб, банк карталари оддий тўлов воситасидан аҳолининг кундалик молиявий фаолиятининг асосий рақамли инструментига айланиши мумкин.

Ш.Маматуропова, ЎзА