Navoiyning “Vaqfiya”si: Xalq va ilm-fan uchun sarflangan xazina
Ulug‘ mutafakkir Alisher Navoiy o‘z davrining eng badavlat kishilaridan biri edi. Ammo u bu bitmas-tuganmas boylikni shaxsiy manfaati yo‘lida sarflamadi. Milodning 1481-yilida qirq yoshni qarshilagan davlat arbobi tarixiy qadam tashladi. U Hirot shahrining Injil arig‘i yoqasida muhtasham masjid, madrasa va xonaqoh qurilishini yakunladi. Ushbu maskanlarning uzluksiz ishlashini ta’minlash maqsadida ulkan daromad keltiruvchi yerlari, bog‘lari va do‘konlarini vaqf qildi. Bu voqea tarix sahifalarida yangi durdona – “Vaqfiya” asarining yaratilishiga asos bo‘ldi.
Odatda vaqfnomalar faqatgina mulkni taqsimlashga oid hujjat sanalib, qozilarning muhrlari bilan tasdiqlangan. Biroq Navoiy qalamiga mansub ushbu bitik an’anaviy qoliplarni buzib yuboradi. Ikki qismdan iborat nasriy asarning kichik bir bo‘lagigina vaqf qilingan mulklar ro‘yxatiga ajratilgan. Aniqrog‘i, “mahdudod” deb nomlangan bu qism umumiy hajmning o‘ndan birini tashkil etadi. Qolgan to‘qson foiz matn shoirning o‘z hayoti, faoliyati va kelajakdagi orzu-maqsadlari bayonidan iboratdir. Bu bitik orqali muallif o‘tgan umrini teran sarhisob qiladi. Shu tariqa, ushbu manba huquqiy hujjatdan noyob tarixiy-avtibiografik asar darajasiga ko‘tariladi.
Mutafakkir o‘z hayoti va faoliyati haqida so‘z yuritar ekan, boshqaruvning qat’iy qoidalarini belgilab beradi. Bu o‘rinda hukmdorga sodiqlik va halq manfaatini shaxsiy istaklardan ustun qo‘yish tamoyili bosh o‘ringa chiqadi. Navoiy nafs xurujidan tiyilish, jamiyatda adolat o‘rnatish va zulmga qarshi murosasiz kurashish lozimligini uqtiradi. Odamlarning hojatini chiqarish va elga beminnat xizmat qilish uning uchun oliy saodat edi. Ayniqsa, zulmga qarshi kurash haqida so‘z ketganda, shoir qalamidan otilib chiqqan dard o‘quvchini o‘yga toldiradi. Bu fikrlar tasodifan tug‘ilmagani, balki buyuk qalb egasini uzoq vaqt qiynab kelgan chuqur mushohadalar mevasi ekani yaqqol seziladi.
Saroydagi faoliyat hech qachon oson kechmagan. Doimiy fitnalar va murakkab sharoit arbobdan o‘ta hushyorlikni talab etardi. Navoiy bu og‘ir vaziyatni kichik bir ruboiy orqali juda teran tasvirlab beradi. U shoh xizmatiga kirgan kishiga qarata: “Ko‘ru karu langu shol keraktur hosil”, deya kesatiq bilan yozadi. Saroy sirlarini oshkor qilmaslik uchun tilni gung qilish eng mushkul vazifa ekanini achchiq haqiqat sifatida keltiradi. Shu bilan birga, asarda Husayn Boyqaroning taxtga kelgach, turli urug‘ va qabilalarga qilgan oqilona munosabati alohida qayd etiladi. Bu tadbir parkandalikning oldini olishda qanchalik muhim qadam bo‘lgani asoslab berilgan.
Asarning mulk taqsimotiga bag‘ishlangan qismi o‘sha davr iqtisodiy qudratining mukammal manzarasini yaratadi. Navoiy barpo ettirgan “Ixlosiya” madrasasi, “Xalosiya” xonaqohi va “Dor ul-huffoz” ta’minoti uchun keng ekinzorlar, tim va timchalar, do‘konlar ajratilgan. Ikkita koriz va butun bir kent vaqf mulkiga aylantirilgan. Ekinzor va bog‘larning maydoni jarib hisobida aniq ko‘rsatib o‘tilgan. Ilm ahliga belgilangan maoshlarning aniq miqdori o‘quvchini hayratga soladi. “Arbobi vazoif” faslida ikki mudarrisning har biriga yiliga bir ming ikki yuz oltin va yigirma to‘rt yuk g‘alla ajratilgani bayon qilingan. Bu raqamlar ilm-fanga berilgan yuksak e’tiborning yaqqol dalilidir.
Talabalarning bilim darajasiga qarab turlicha nafaqa (stipendiya) belgilanishi ta’limdagi yuksak adolat namunasidir. Yigirma ikki talabadan a’lo o‘qigan oltitasiga har oyda yigirma to‘rt oltin va besh yuk bug‘doy berilgan. O‘rta bahoga o‘qiganlar o‘n olti oltin, past baholilar esa o‘n ikki oltin stipendiya olgan. Xuddi shu tarzda hofizlar, shayx, imom, farrosh va xodimlarning ish haqlari ham aniq belgilab qo‘yilgan. “Ravotib” qismida Ramazon oyi va hayit kunlarida xaloyiqqa taom tarqatish tartibi bayon etiladi. “Sharoit” qismida esa madrasa ahli uchun sotib olinadigan kiyim-kechak va binolarni ta’mirlash qoidalari mayda detallarigacha yozib qoldirilgan.
Ushbu qat’iy iqtisodiy hisob-kitoblardan tashqari, bitikning asosiy qismi nodir so‘z san’ati bilan sayqallangan. Asar saj’, ya’ni qofiyali nasr va turli badiiy san’atlardan foydalangan holda bitilgan. Unda memuar xususiyatiga ega parchalar, she’rlar va lirik tasvirlar mujassam. Muallif tashbeh, mubolag‘a va tafrit kabi badiiy usullar orqali o‘z ruhiy holatini teran ochib beradi. Navoiy o‘zining muqaddas haj safariga borish va yangi asarlar yaratishdek ikki buyuk orzusini shu kitob sahifalariga muhrlaydi. Bu esa uning naqadar pok niyatlar va yuksak tafakkur bilan yashaganidan, ulug‘vor siymosidan dalolat beradi.
Buyuk mutafakkir yaratib ketgan bu meros faqatgina o‘tmishning moliyaviy qaydi emas. U turkiy xalqlar davlatchiligida iqtisodiy qudrat, ilm-fanga homiylik va yuksak ma’naviyat qanday uyg‘unlashganini ko‘rsatuvchi yorqin ko‘zgudir. Navoiy barpo etgan inshootlar va ularning uzluksiz faoliyati uchun yaratilgan puxta tartib bizning qanchalik buyuk tarixga ega ekanimizni namoyon etadi. O‘z davrining eng qudratli arbobi xalq farovonligi va ma’rifat yo‘lida butun borlig‘ini baxsh eta olishi asl qahramonlikdir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
