Кўчмас мулк бозорида арзон бошланғич тўловнинг “қиммат” сирлари
Бугунги кунда маркетинг ва брендинг тушунчалари шунчаки танитиш воситаси эмас, балки савдо оқимини белгиловчи асосий кучга айланиб бормоқда. Мутахассисларнинг фикрича, тўғри стратегик режа асосида тузилган реклама товарнинг сотилишини камида 50 фоизга кафолатлайди. Ҳозирда ҳар қандай йирик бренд, ишлаб чиқарувчи корхоналар ва ҳатто хизмат кўрсатиш соҳалари ҳам ушбу маркетинг стратегияларидан усталик билан фойдаланмоқда.
Айниқса, кўчмас мулк бозори, қурилиш объектлари маркетингдан энг кўп фойдаланаётган соҳалардан бири ҳисобланади. Бунда харидорнинг диққатини тортадиган энг асосий “hook” яъни, илгак қулоққа ёқимли эшитиладиган “арзон бошланғич тўлов” ёки “фоизсиз муддатли тўлов” каби жумлалардир. Арзон бошланғич тўлов рекламалари кўплаб одамларни уй сотиб олишга ундайди, аммо умумий тўлов суммаси ва молиявий мажбуриятлар кўпинча етарли даражада мутасаддилар томонидан тушунтирилмайди.
Бу каби бошланғич тўлов билан таклиф қилинаётган янги уйлар ҳақиқатан ҳам ҳамёнбопми ёки бу фақат харидорларни жалб қилиш учун ишлатиладиган маркетинг усулими?
Ушбу савол бугунги кунда нафақат иқтисодий, балки ижтимоий таҳлилга муҳтож масалага айланди. Чунки рекламалардаги “ялтироқ” жумлалар ортида йиллар давомида тўланадиган улкан суммалар яширин бўлиши мумкин. Ҳозирда кўплаб мижозлар янги қурилаётган уйларни айнан бошланғич тўловнинг пастлиги сабаб танлаяпти.
Бироқ уй учун охиригача тўланадиган умумий фоизлар билан ҳисобга олинган сумма кўпинча кутилганидан анча юқори бўлиб чиқади. Эндиликда бозорда фоизсиз муддатли тўлов, яъни “рассрочка” таклифлари камайиб, уйлар асосан ипотека кредитлари асосида сотилмоқда. Кредит бўлгандан кейин, унга банк фоизлари ва суғурта харажатлари қўшилади. Масалани аниқроқ таҳлил қилиш учун бир неча қурилиш объектлари билан тўғридан-тўғри боғландик ва маълумотларни ўргандик. Бунда энг кичик хонадонлар нархи 350-500 миллион сўмдан бошланади. Агар харидор 10-30 фоиз миқдорида бошланғич тўлов қилиб, қолган суммани 10 ёки 20 йилга кредитга расмийлаштирса, якуний сумма 1 миллиард сўмга яқинлашиши ёки ундан ҳам ошиши мумкин.
Одатда сотиб олувчилар шартнома бўйича тўланиши керак бўлган умумий миқдорни ва узоқ муддат давом этувчи молиявий мажбуриятларни тўлиқ ҳисобга олмайди. Масалан, “Бошланғич тўлов атига 30 фоиз” – каби жумлалар инсонларни уй сотиб олишга ундайди. Аммо бу қарор кейинчалик кутилмаган молиявий босимга сабаб бўлишини олдиндан билишмайди. Аксарият компаниялар 10-30 фоиз бошланғич тўлов ва 5-8 йилгача бўлиб тўлаш вариантларини таклиф қилади. Бироқ, қисқа муддатли тўлов режасида ойлик бадал миқдори ўртача даромадли оила бюджети учун анча оғирлик қилади.
Барчамизга маълумки, қурилиш компаниялари кўпинча харидорларни жалб қилиш учун бошланғич тўловни паст қилиб кўрсатиш мижозда уй сотиб олиш осон деган тасаввур уйғотади. Аслида эса бу ҳолат бора бора молиявий босимга олиб келиш эҳтимоли юқорилигидан далолат беради. Ҳозирги кунда кучли рекламалар орқали осон сотиш ва осон сотиб олишнинг имкониятлари жуда катта. Юқорида айтиб ўтганимиздек, айрим ташкилотларда рекламалар шу қадар кучли стратегияда ишлайдики, ундай реклама тури инсонларни онгига таъсир қилиши турган гап. Натижада, мижозлар “айсбергнинг учи”ни кўриб фикр қилишади, холос.
Мамлакатимизда бугунги кунда йирик қурилиш ташкилотлари иш юритмоқда. Мисол учун, 2026 йилнинг дастлабки икки ойида Ўзбекистонда жами 29,17 триллион сўмлик қурилиш ишлари бажарилган ва ўтган йилга нисбатан 10,6 фоизга кўп натижа қайд этилган. Бу эса ўз-ўзидан рақобатни кенгайтиради ва сотув ҳажмини ошириш учун турли стратегик режалардан фойдаланишга сабаб бўлади.
Уй-жой сотиб олиш жараёни фақат молиявий томонлама ҳал қилинадиган қарор эмас, балки бу кўпчилик учун узоқ муддатли мажбурият. Шу сабабли ҳам харидор, ҳам сотувчи бу вазиятда эҳтиёткор ва ҳисоб-китобли бўлиши керак.
Шуни таъкидлаш керакки, харидор уй сотиб олишдан олдин фақат реклама ёки бошланғич тўловга қараб қарор қилмаслиги керак. Бунда ойма-ой тўлов харидорнинг даромадига мос келиш-келмаслигини ҳисобга олиш, арзон кўриниш ва баландпарвоз гапларга алданмаслик талаб этилади.
Энг асосийси, уй сотиб олиш – молиявий режа асосида қабул қилинадиган қарор бўлиши керак. Шу билан бир қаторда, қурувчи ёки сотувчи тадбиркор учун ҳам ишонч энг муҳим омил ҳисобланади. Биринчи навбатда, кўпроқ реклама эмас, харидор учун реал ҳисоб-китобни ҳам кўрсатиши керак, мижозларга шартларни соддалаштириб уларнинг тилида тушунтиришга ҳаракат қилиш ҳам зарур. Яъни, мижоз нимага имзо қўяётганини аниқ билиши керак.
Қолаверса, мижозлар билан шаффоф мулоқот қилиб, саволларга очиқ ва аниқ жавоб бериш ҳам фойдадан холи бўлмайди. Аввало, ўзаро тушуниш, очиқлик ва эҳтиёткорлик уй-жой бозорида соғлом ва барқарор муҳит шаклланишига хизмат қилади. Шундагина уй сотиб олиш жараёни ҳар икки томон учун ҳам манфаатли ва хавфсиз бўлади.
Висола Икромова, ЎзА
