Илм ва ғоя бирлашиб, иқтисодий самарага айланди

Бухоролик тадқиқотчи газ узатиш агрегатлари самарадорлигини оширадиган ечим ишлаб чиқди.  Баъзан катта иқтисодий самара берадиган ғоялар катта гаплардан эмас, балки йиллар давомида олиб борилган изланиш, лабораториядаги машаққатли тажрибалар ва муаммонинг ечимини топишга бўлган қатъий интилишдан туғилади. Илмнинг ҳақиқий қиймати қоғозда қолиб кетмасдан, ишлаб чиқаришга кириб бориши, инсон меҳнатини енгиллаштириши, харажатни камайтириб, тизим самарадорлигини оширишидадир

Бугун Ўзбекистонда илм-фан ва ишлаб чиқариш ўртасидаги боғлиқликни кучайтириш, илмий ишланмаларни амалиётга жорий этиш, ёш тадқиқотчилар учун кенг имкониятлар яратиш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланмоқда. Давлат раҳбари ташаббуси билан илмни иқтисодиётнинг реал эҳтиёжлари билан уйғунлаштириш, инновацион ғояларни қўллаб-қувватлаш ва “илм — инновация — ишлаб чиқариш” занжирини мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бухоро давлат техника университетида олиб борилаётган навбатдаги илмий изланиш ана шу ёндашувнинг амалий натижаларидан биридир.

Университет тадқиқотчиси Алихан Умаров бугунги кунда нефть-газ соҳаси учун долзарб бўлган масала — мойларнинг термооксидланиши ва деструкциясининг олдини олиш бўйича илмий тадқиқотлар олиб бормоқда. Бир қарашда бу масала тор техник йўналишдек туюлиши мумкин. Аслида эса унинг ортида бутун бир тармоқнинг барқарорлиги, энергия самарадорлиги ва иқтисодий тежамкорлик масаласи турибди.

Нефть-газ конларида ҳамда магистрал газ қувурларида қўлланиладиган компрессор агрегатлари газни узатиш тизимининг муҳим бўғини ҳисобланади. Уларнинг узлуксиз ва ишончли ишлаши газ таъминоти барқарорлиги учун катта аҳамиятга эга. Шунинг учун мазкур агрегатларда қўлланиладиган мойларнинг ҳолати, уларнинг юқори ҳарорат ва узоқ муддатли иш жараёнида ўз хусусиятларини қай даражада сақлаши алоҳида аҳамият касб этади.

Тадқиқотнинг асосий мақсади ҳам айнан шу — компрессор агрегатлари конструкциясини такомиллаштириш орқали уларнинг самарадорлиги ва ишончлилигини ошириш. Алихан Умаров ўз тадқиқотларини фақат назарий мулоҳазалар билан чеклаб қўймади. Изланишлар Газли газни қайта ишлаш заводи ҳамда “Газли магистрал газ қувурлари” бошқармаси билан ҳамкорликда олиб борилди. Тажрибалар бевосита мазкур ташкилотларда ўтказилиб, илмий ишланманинг махсус макети ҳам тайёрланди.

Бу эса тадқиқотнинг амалий аҳамиятини янада оширади. Чунки ишлаб чиқаришдаги ҳақиқий жараённи кўрмасдан, унинг муаммоларини тўлиқ англаш қийин. Лабораторияда олинган натижани реал иш шароитида синаб кўриш эса ҳар қандай илмий ишланманинг ҳаётчанлигини белгилаб беради. Шу нуқтаи назардан қараганда, университет, илмий тадқиқотчи ва ишлаб чиқариш корхоналари ўртасидаги ҳамкорлик эътиборга молик.

Тадқиқот жараёнида лаборатория шароитида мойлар таҳлил қилиниб, уларнинг ҳолати ва агрегат иш жараёнига таъсири чуқур ўрганилди. Ўтказилган тажрибалар натижаси эса эътиборга молик рақамларни намоён этди. Кoнструкцияни такомиллаштириш орқали компрессор агрегатининг иш самарадорлигини 6–7 фоизга ошириш мумкинлиги аниқланган. Бир қарашда 6–7 фоиз катта кўрсаткичдек туюлмаслиги мумкин. Аммо йирик нефть-газ тармоғида узоқ муддат ва юқори юкламада ишлайдиган агрегатлар ҳақида гап кетганда, бундай самарадорлик қўшимча энергия тежамкорлиги, иш унумдорлиги ва иқтисодий манфаатга айланади.

Яна бир жиҳат эса бундан ҳам таъсирли. Тадқиқотда таклиф этилаётган такомиллаштирилган конструкция агрегатнинг таъмирга бўлган эҳтиёжини 90 фоизгача камайтириш имконини бериши қайд этилмоқда. Демак, гап фақат агрегатни бироз самаралироқ ишлатиш ҳақида эмас. Гап унинг хизмат муддатини узайтириш, техник хизмат ва таъмир харажатларини камайтириш, ишлаб чиқаришдаги мажбурий танаффусларни қисқартириш имконияти ҳақида кетмоқда.

Бугун илм-фанга муносабат ўзгармоқда. Илмий мақола, диссертация ёки лабораториядаги натижанинг ўзи етарли эмас. Унинг амалиётга қандай таъсир кўрсатиши, иқтисодиётга қандай наф келтириши, ишлаб чиқаришда қайси муаммони ҳал қилиши муҳим. Алихан Умаровнинг тадқиқотида ҳам ана шу жиҳат яққол кўринади. Янги ишланма нефть-газ соҳасида фойдаланиладиган компрессор агрегатларининг самарадорлиги ва ишончлилигини ошириш, улардан фойдаланиш харажатларини камайтириш, техник хизмат кўрсатиш жараёнини такомиллаштиришга хизмат қилиши мумкин. Бундай натижа, айниқса, газ узатиш тизими каби узлуксиз ишлашни талаб қиладиган стратегик тармоқ учун муҳим.

Бухоро азалдан илм-маърифат ва тафаккур маскани сифатида танилган. Бугун эса бу анъана замонавий техника, муҳандислик ва инновацион технологиялар билан уйғунлашиб, янги мазмун касб этмоқда.

Бухоро давлат техника университетида олиб борилаётган бундай тадқиқотлар ҳудудда илм-фаннинг ишлаб чиқариш билан тобора яқинлашаётганидан далолат беради. Энг муҳими, тадқиқот натижаси фақат бир лаборатория ёки бир университет доирасида қолиб кетмаслиги керак. Уни ишлаб чиқаришга жорий этиш, саноат корхоналарида синовдан ўтказиш ва самарадорлигини янада ошириш учун янги босқичдаги ҳамкорлик зарур.

Зеро, бугун бир тадқиқотчининг илмий ғояси эртага бутун бир тармоқда миллионлаб маблағларни тежаш, техник жараёнларни такомиллаштириш ва ишончлиликни оширишга хизмат қилиши мумкин.

Давлат раҳбари ташаббуси билан юртимизда илм-фанни ривожлантириш, олий таълим муассасалари илмий салоҳиятини ошириш, тадқиқотчиларни қўллаб-қувватлаш ва илмий ишланмаларни ишлаб чиқаришга жорий этишга кенг йўл очилмоқда. Бу эътиборнинг мазмун-моҳиятини айнан шундай натижаларда кўриш мумкин: олим ёки тадқиқотчи муаммони ўрганади, унинг илмий ечимини таклиф қилади, ишлаб чиқариш билан ҳамкорликда синайди ва натижада иқтисодий самара бериши мумкин бўлган янги технология юзага келади.

6–7 фоиз қўшимча самара, 90 фоизгача камайиши мумкин бўлган таъмир эҳтиёжи — бу шунчаки рақамлар эмас. Бу илмнинг ишлаб чиқаришга айлантириши мумкин бўлган реал имкониятидир.

Бугун Бухорода яратилган бу каби инновацион ечимлар бир ҳақиқатни яна бир бор намоён этмоқда: илмга сармоя киритилган жойда янги ғоя туғилади, янги ғоя эса ишлаб чиқаришга кириб борса, иқтисодий самарага айланади.

Энг муҳими, бугун лабораторияда яратилган ечим эртага магистрал газ қувурлари бўйлаб узатилаётган энергиянинг ҳар бир бирлигида ўз самарасини намоён қилиши мумкин. Илмнинг қудрати ҳам ана шунда — бир инсоннинг изланиши бутун бир тармоқнинг имкониятларини кенгайтириши мумкин.

Зариф Комилов, ЎзА мухбири