“Ибратхона”га айланган томошагоҳ: Беҳбудий Туркистон учун нега айнан театрни танлади?

Тарих саҳнасида баъзан шундай воқеалар юз берадики, уларнинг таъсир қуввати ва миқёсини ўлчаш учун йиллар, ҳатто асрлар керак бўлади.

Биргина ғоя, санъат асари ёки саҳна намойиши бутун бошли ўлканинг ижтимоий-сиёсий ҳаётини, халқнинг тафаккур тарзини буткул ўзгартириб юбориши мумкин. ХХ аср бошида Туркистон заминида Маҳмудхўжа Беҳбудий томонидан яратилган “Падаркуш” пьесаси ва унинг саҳналаштирилиши айнан шундай буюк тарихий ҳодисага айланди. Ушбу асар шунчаки ўзбек драматургиясининг биринчи намунаси эмас, балки минтақада мисли кўрилмаган маърифий юксалишга сабаб бўлган, жадидчилик ҳаракатининг амалий дастурига айланган буюк ижтимоий ҳодиса эди.

ХХ аср арафасидаги Туркистон мураккаб ва зиддиятли бир манзарани намоён этарди. Бир томондан, минтақа Россия империясининг мустамлакаси сифатида иқтисодий ва сиёсий қарамликда бўлса, иккинчи томондан, асрлар давомида шаклланган маҳаллий турмуш тарзи ва ижтимоий муносабатлар чуқур таназзул ёқасида эди. Жаҳолат, бидъат-хурофот, дунёвий илмларга нисбатан беписандлик ва эскирган тартибларга кўр-кўрона содиқлик жамият тараққиётига кишан бўлаётганди. Айнан шундай тарихий шароитда миллатнинг энг илғор ва фидойи вакилларидан иборат жадидлар – янгилик ва ислоҳотлар тарафдорлари майдонга чиқди. Улар нажот йўлини фақат ва фақат маърифатда, замонавий илм-фан ютуқларини эгаллашда ва миллий онгни уйғотишда деб билдилар.

Бу ҳаракатнинг энг йирик намояндаси, унинг ғоявий сарбони ва амалий етакчиси самарқандлик мутафаккир Маҳмудхўжа Беҳбудий эди. Руҳоний оиласида туғилиб, мадрасада мукаммал диний таълим олган Беҳбудий ўз даврининг бошқа кўплаб уламоларидан фарқли ўлароқ, дунёвий билимларнинг аҳамиятини чуқур англарди. У янги усулдаги мактаблар очиш, газета ва журналлар нашр этиш, дарсликлар яратиш орқали халқни маърифатга чорлади. Бироқ, Беҳбудий ғояларни кенг оммага етказишнинг янада таъсирчан ва қудратли воситасини изларди. У бу воситани театр санъатида топди.

Беҳбудий учун театр шунчаки вақт ўтказиладиган томошагоҳ эмасди. У ўзининг “Ойна” журналидаги мақолаларида таъкидлаганидек, театр – бу “ибратхона”, яъни ибрат ва сабоқ олинадиган даргоҳдир. Унинг наздида, саҳна “ҳеч кимни риоя қилмасдан тўғри сўзлагувчи ва очиқ ҳақиқатни билдиргувчи” минбар эди. Беҳбудийнинг фикрича, саҳнада ҳаётий воқеалар, урф-одатларнинг фойда ва зарарлари яққол кўрсатилганда, ҳар қандай томошабин ундан таъсирланиб, ёмон хислатларни ташлайди ва яхшиликка интилади. Шу сабабли у актёрларни “муаллими ахлоқ” (ахлоқ ўқитувчилари) дея улуғлаганди. Бу қарашлар бутун жадидчилик ҳаракатининг моҳиятини очиб берарди: ислоҳотларни юқоридан мажбурлаб эмас, балки халқнинг онгини, тафаккурини ўзгартириш орқали амалга ошириш лозим.

Бу ғоя жаҳон тарихида янгилик эмасди. Қадимги Юнонистонда театр полис (шаҳар-давлат) фуқароларини тарбиялашнинг муҳим воситаси ҳисобланган. Эсхил, Софокл, Еврипид трагедияларида ахлоқий, фалсафий ва сиёсий масалалар кўтарилиб, томошабинларни мушоҳадага ундаган. XVII аср Франциясида Мольер ўз комедияларида иллатларни аёвсиз ҳажв остига олиб, қирол ва черковнинг ғазабига учраган бўлса-да, француз маърифатпарварлигига замин яратганди. Кейинроқ, XVIII–XIX асрларда Европада театр ватанпарварлик руҳини кўтариш ва ижтимоий ислоҳотларни тарғиб қилишда муҳим ўрин тутди. Беҳбудий ана шу жаҳон тажрибасини Туркистон шароитига мослаштириб, миллий театр яратишдек буюк вазифани ўз олдига қўйди.

Шу мақсадда у 1911 йилда ўзбек адабиёти ва санъати тарихида бурилиш ясаган “Падаркуш ёхуд ўқимаган боланинг ҳоли” пьесасини яратди. Асарнинг сюжети оддий бўлишига қарамай, унинг ичига бутун бир даврнинг ижтимоий фожиаси яширинган эди. Бой-бадавлат ота фарзандининг таълим олишига бепарво қарайди, уни дунёвий илмлардан қайтаради. Натижада саводсиз ва тарбиясиз ўсган ўғил (Тошмурод) улғайгач, отасининг мол-мулкини совуриб, ичкиликка берилиб, бузуқ йўлларга киради ва охир-оқибат ўз отасининг қотилига айланади. Бу асар шунчаки бир оиланинг фожиаси эмас, балки илмсизлик ва жаҳолат бутун бир миллатни маънавий ҳалокатга етаклаши мумкинлиги ҳақидаги рамзий огоҳлантириш эди. Пьесадаги Бой ва унинг ўқимишли дўсти Зиёли ўртасидаги суҳбат ўша давр жамиятидаги икки қутбнинг – эскилик ва янгиликнинг, жаҳолат ва маърифатнинг кескин тўқнашувини яққол кўрсатиб беради.

Асарнинг саҳналаштирилиши Туркистон ижтимоий ҳаётида ҳақиқий маънавий портлаш ясади. Дастлаб 1914 йилнинг январида Самарқандда, сўнгра ўша йилнинг 27 февралида Тошкентдаги “Колизей” театри биносида “Турон” жамиятининг театр ҳаваскорлари томонидан намойиш этилди. Бу оддий намойиш эмас, балки бутун бир миллатнинг маданий ўзлигини намоён этиши эди. Икки минг ўриндиқли зал томошабинлар билан шу қадар лиқ тўлган эдики, “Туркистон вилоятининг газети” ёзишича, “кейин келган одамларга билет етмай қолиб, театр ичида ва тепаларида одамлар мўру малахдек қайнаб турдилар”. Спектакль бошланишидан аввал жадидларнинг яна бир йирик намояндаси Мунаввар қори Абдурашидхоновнинг саҳнага чиқиб, театрнинг “ибратхона” экани ҳақида қисқача ваъз ўқиши ва бу кунни буюк маданий ҳодиса билан табриклаши воқеанинг тарихий аҳамиятини янада оширган.

Спектаклнинг муваффақияти кутилганидан ҳам зиёда бўлди. Ўша давр матбуоти актёрларнинг маҳорати ҳақида ҳайрат билан ёзган. Хусусан, юқорида тилга олинган газетанинг мухбири томошадан шу қадар таъсирланганки, у “ярим асрдан бери Россия ҳукуматига тобе бўлиб, сартияларда бу ўйин биринчи маротаба бўлиб ҳам шу даражада яхши ўхшатдиларки, ҳар қайси театрни кўриб, театр ишига омил кишилар буларнинг янги ўрганганларига инонмай, балки булар бир неча йил Оврупада машқ қилган одамлар, деб хаёл қилади”, дея эътироф этган. Бу баҳода, бир томондан, мустамлака маъмуриятига бўлган киноя, иккинчи томондан, миллий ифтихор туйғуси яққол сезилиб турарди. Айнан шу жиҳати билан “Падаркуш” спектакли ўн тўққизинчи аср ўрталарида Америкада қулчиликка қарши курашда ҳал қилувчи рол ўйнаган Гарриет Бичер-Стоунинг “Том тоғанинг кулбаси” романининг театрлаштирилган намойишларига ўхшаб кетади. “Том тоғанинг кулбаси” романи каби “Падаркуш” ҳам мавжуд ижтимоий иллатга – бири қулчиликка, иккинчиси жаҳолатга қарши жамоатчилик фикрини кескин шакллантиришга хизмат қилди.

“Падаркуш”нинг мисли кўрилмаган муваффақияти бутун Туркистон бўйлаб кучли акс-садо берди. Унинг таъсирида Самарқанд ва Тошкентдан сўнг Каттақўрғон, Қўқон, Наманган, Андижон ва ҳатто Бухоро амирлигида ҳам маҳаллий зиёлилардан иборат театр тўгараклари (труппалари) бирин-кетин вужудга кела бошлади. Бу шунчаки санъат ҳаваскорларининг тўгараги эмас, балки жадидчилик ғояларини тарғиб қилувчи маърифат ўчоқлари эди. Энг муҳими, спектакллардан тушган маблағлар шахсий манфаат учун эмас, балки умумий мақсад – миллат маърифати учун сарфланди. Бу маблағлар эвазига янги усулдаги мактаблар очилди, камбағал, лекин иқтидорли ёшлар ўқишга юборилди, газета ва китоблар чоп этилди. Бу билан Беҳбудий ва унинг сафдошлари ўз ғояларига амалда содиқ эканликларини, уларнинг мақсади халққа хизмат қилиш эканини исботладилар.

Санъатшунос олим Сотимбой Турсунбоевнинг маълумот беришича, Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг шахси ва фаолияти замондошлари томонидан юксак баҳоланган. Бўлажак давлат арбоби Файзулла Хўжаев унинг “сиёсий, ижтимоий фаолият ва билимининг кенглиги жиҳатидан Туркистоннинг ўша вақтдаги жадидларидан унга тенг келадигани йўқ”лигини эътироф этган. Шарқшунос Лазиз Азиззода эса Беҳбудийни Туркистон уйғониш даврининг уч асосий йўналиши – маъориф, матбуот ва жамоатчилик ҳаракатларининг бошида турган буюк сиймо деб атаган. Унинг ташаббуси билан Абдулла Авлоний, Ҳожи Муин Шукрулло, Низомиддин Хўжаев каби ўнлаб янги авлод зиёлилари етишиб чиқди.

Хулоса қилиб айтганда, Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг “Падаркуш” пьесаси ўзбек маданияти тарихидаги оддий бир асар эмас. У – мустамлака ва жаҳолат исканжасида қолган бир халқнинг уйғониши, ўзлигини англаши ва тараққиёт сари интилишининг ёрқин тимсолидир. Беҳбудий театр санъати орқали кенг халқ оммасига маърифатнинг нақадар ҳаётий зарурат эканини англата олди. Унинг саҳнадаги зиёси бутун Туркистонга таралиб, янги авлод фидойиларини тарбиялади ва миллий озодлик ҳаракати учун маънавий замин ҳозирлади. Шу маънода, “Падаркуш” ҳақли равишда нафақат саҳна, балки миллат тақдирини ўзгартирган буюк асар сифатида тарихда қолди.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА