Инсон танасини қайси аъзо бошқаради? Қадимги дунёда бу саволга жавоб бериш осон эмасди. Улуғ Арасту фикрлаш ва ҳис қилиш маркази юракда жойлашган, деб ҳисоблаган. Гален эса бу вазифани мия бажаради, деган.
Бу икки буюк назария ўртасидаги кураш асрлар давомида давом этди. Аммо бухоролик ёш табиб Абу Али ибн Сино бу баҳсга нуқта қўйишга жазм этди. У инсон танасини “тирик механизм” сифатида ўрганиб, асаб тизими, сезги органлари ва миянинг тузилиши ҳақида шундай маълумотларни ёзиб қолдирдики, улар бугунги замонавий нейробиологиянинг асоси бўлиб хизмат қилмоқда. Келинг, Ибн Синонинг инсон мияси ва руҳияти ҳақидаги сирли оламига назар ташлайлик.
Ибн Сино инсоннинг сезиш қобилиятини чуқур таҳлил қилди. Унинг фикрича, сезги – бу шунчаки тасодифий жараён эмас, балки мураккаб тизимдир. У сезги органлари ва мия ўртасидаги боғлиқликни таъминловчи восита – бу асаблар (нервлар) эканини аниқлади. “Ҳеч қандай тана ўзидан ўзи сезмайди, балки ундаги сезиш қуввати туфайли сезади”, деб ёзади у. Бу қувват миядан бошланади ва асаб толалари орқали бутун танага тарқалади. Ибн Сино асабларни “миянинг элчилари” деб билди. У мияни икки қисмга – бош мия ва орқа мияга ажратди ва уларнинг ҳар бири тананинг қайси қисмини бошқаришини аниқ кўрсатди. Масалан, юз мушаклари ва сезги органлари бош миядан, қўл-оёқ ва тананинг қолган қисми эса орқа миядан қувват олишини таърифлади.
Ибн Синонинг энг катта илмий ғалабаларидан бири – кўриш назариясидир. Қадимги юнон олимлари, жумладан Платон, кўриш жараёни кўздан чиқадиган қандайдир “нур” ёрдамида содир бўлади, деб ҳисоблашган. Яъни, кўз худди фонар каби нур сочади ва нарсаларни ёритади. Ибн Сино бу фикрни кескин рад этди ва уни мантиқий далиллар билан чиппакка чиқарди. Унинг таълимотига кўра, кўриш – бу ташқаридан келаётган ёруғлик ва тасвирнинг кўзга тушиши натижасидир. “Кўриш биздан бирор нарса чиқиб кетиши туфайли эмас, балки сезилувчи нарсадан бизга нимадир келиши туфайли содир бўлади”, деб ёзади у. Бу фикр оптика ва офтальмология тарихида ҳақиқий инқилоб эди.
Буюк ҳаким фақат ташқи сезгилар (кўриш, эшитиш, ҳид билиш, таъм билиш, сезиш) билан чекланиб қолмади. У “ички сезгилар” ҳақида ҳам ноёб таълимот яратди. Унинг фикрича, инсон миясида тасаввур, хотира ва ваҳм (интуиция) каби кучлар мавжуд. Масалан, хотира – бу шунчаки маълумотни сақлаш эмас, балки уни керак пайтда қайта тиклаш қобилиятидир. Ибн Сино хотирани “тасаввур хазинаси” деб атаган. У миянинг турли қисмлари турли руҳий вазифаларни бажаришини тахмин қилган. Бу ғоялар замонавий мия хариталаш (brain mapping) илмининг илк куртаклари эди.
Яна бир қизиқ факт: Ибн Сино ҳид билиш жараёнини тушунтирар экан, бурун шунчаки ҳаво ўтказувчи эмас, балки ҳидни сезувчи махсус кучга эга орган эканини таъкидлаган. У ҳатто тери сезгиси ҳақида гапирганда, кафт ва бармоқ учларининг сезувчанлиги бошқа жойларга қараганда юқори эканини айтиб ўтган. Рус физиологи И.М.Сеченов кейинчалик қўлни “кўз ўрнини босувчи орган” деб атаганда, аслида Ибн Синонинг минг йил аввалги фикрларини тасдиқлаган эди.
Ибн Сино инсонни ҳайвондан ажратиб турувчи асосий куч – бу Ақл (Нутқ) эканини уқтирган. Унинг фикрича, инсон ақли икки даражага эга: назарий ва амалий. Назарий ақл ҳақиқатни билишга интилса, амалий ақл кундалик ишларни бошқаради. Лекин энг муҳими, Ибн Сино руҳий жараёнларнинг моддий асоси – мия эканини ҳеч қачон унутмаган. У “миянинг ҳолатини сезгилар ва фикрлаш фаолияти орқали билиш мумкин” деган хулосага келган. Бу шуни англатадики, агар инсоннинг фикрлаши бузилса, демак, унинг миясида қандайдир жисмоний ўзгариш (касаллик) содир бўлган. Бу ёндашув руҳий касалликларни жинлар ёки сеҳр билан эмас, балки тиббий йўл билан даволашга йўл очди.
Абу Али ибн Сино инсон танасининг энг сирли аъзоси – мияни “ўқиш”га муваффақ бўлган биринчи олимлардан эди. У қадимги афсоналарни рад этиб, илмий ҳақиқатни ўрнатди. Унинг асарлари асрлар давомида Шарқ ва Ғарб табиблари учун дастуриламал бўлиб хизмат қилди. Бугун биз МРТ ёки нейрожарроҳлик ҳақида гапирганда, бу ютуқларнинг илдизи Бухорода ёзилган сарғайган саҳифаларга бориб тақалишини унутмаслигимиз керак. Бу бизнинг миллий заковатимизнинг ўлмас исботидир.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА