Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish sohasidagi yangiliklar va ularning ahamiyati
Inson manfaatlarini ko‘zlagan raqamli davlat sari
Inson hayotining eng muhim voqealari — tug‘ilish, nikoh, farzand ko‘rish, ajralish, ism yoki familiyani o‘zgartirish va vafot — davlat tomonidan rasman qayd etiladi. Bu vazifani fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FXDYO) organlari bajaradi. FXDYO yozuvlari shunchaki qog‘ozlar emas: ular insonning huquqiy maqomi, oilaviy munosabatlari, meros, fuqarolik va ijtimoiy himoya huquqlarining asosidir. Shu bois bu sohadagi islohotlar bevosita har bir fuqaroning manfaatiga daxldor.
So‘nggi yillarda «Yangi O‘zbekiston» islohotlari doirasida FXDYO sohasi tubdan yangilandi: u qog‘ozbozlik va navbatlardan xalos bo‘lib, raqamli, shaffof va insonga yo‘naltirilgan xizmatga aylanib bormoqda. Quyida ana shu yangiliklar va ularning ahamiyati haqida so‘z yuritamiz.
Eng yirik o‘zgarish — FXDYO faoliyatining raqamli asosga o‘tkazilishi. Yagona elektron axborot tizimi yaratilib, tug‘ilish, nikoh, ajralish va vafot to‘g‘risidagi yozuvlar elektron shaklda yuritila boshlandi. Yillar davomida qog‘ozda saqlangan arxiv yozuvlari raqamli bazaga kiritilmoqda, bu esa hujjatlarning yo‘qolishi yoki shikastlanishi xavfini bartaraf etadi va zarur ma’lumotni bir necha daqiqada topish imkonini beradi. Demak, raqamli baza fuqaroning huquqiy maqomini abadiy va ishonchli tarzda saqlaydi — bu meros, pensiya, ijtimoiy yordam va boshqa huquqlarni himoya qilishning mustahkam poydevoridir.
Ilgari fuqaro har bir xizmat uchun bir necha idoraga qatnab, turli ma’lumotnomalar yig‘ishga majbur edi. Bugun ko‘plab xizmatlar masofadan, onlayn tarzda yoki Davlat xizmatlari markazlari orqali «bir darcha» tamoyilida ko‘rsatilmoqda. Masalan, bolaning tug‘ilishi tibbiyot muassasasi bilan bog‘langan tizim orqali tezkor qayd etilib, guvohnoma ota-onaga qisqa muddatda topshiriladi; nikoh yozuviga ariza elektron shaklda topshirilishi mumkin. Zamon bilan hamnafas bu yangilik fuqaroning vaqti va mablag‘i tejaladi, idoralarga bevosita murojaat kamayishi esa korrupsiya omillarini yo‘qotadi va xizmat sifatini oshiradi.
Islohotlarning yana bir yo‘nalishi — fuqarodan talab qilinadigan hujjatlar sonini kamaytirish. Idoralararo elektron almashinuv yo‘lga qo‘yilgani tufayli fuqaro bir idoradan olgan ma’lumotnomasini ikkinchisiga olib borishi shart emas: organlar zarur ma’lumotni o‘zaro tizim orqali oladi. Bu «inson hujjat uchun emas, hujjat inson uchun» tamoyilining amaliy ifodasidir. Bu esa, davlat xizmati oddiy, tushunarli va hamma uchun ochiq bo‘lib, ayniqsa aholining ehtiyojmand qatlamlari va uzoq hudud aholisi uchun qulaylik yaratadi.
Oila institutini mustahkamlashga yo‘naltirilgan choralar
FXDYO sohasi oila huquqi bilan chambarchas bog‘liq, shu bois bir qator yangiliklar aynan oilani mustahkamlashga qaratilgan. Nikohdan oldin tibbiy ko‘rikdan o‘tish talabi bo‘lajak oila va farzandlar salomatligini muhofaza qiladi. Nikoh yoshi qizlar uchun ham 18 yoshga tenglashtirilishi erta nikohlarning oldini oladi. Ajralish holatlarida esa taraflarga murosaga kelish uchun muddat berilishi oilalarni saqlab qolishga xizmat qiladi.
Ahamiyati: bu choralar oilani nafaqat ro‘yxatga olish ob’ekti, balki jamiyatning asosiy bo‘g‘ini sifatida qadrlaydi va mustahkamlaydi — bu esa sog‘lom jamiyatning kafolatidir.
Yozuvlardagi xato va noaniqliklarni tuzatish tartibi soddalashtirildi — fuqaro sudga bormasdan, organning o‘zida ko‘plab masalalarni hal etishi mumkin. Shuningdek, hujjatlarni xalqaro miqyosda tan olinishi (apostil) va chet elda yashovchi vatandoshlarga xizmat ko‘rsatish mexanizmlari takomillashtirildi. Buning ahamiyati: fuqaro o‘z huquqiy hujjatlarini nafaqat mamlakat ichida, balki xorijda ham erkin va ishonchli qo‘llay oladi.
Yuqoridagi o‘zgarishlar yaxlit tizim sifatida ishlaydi. Birinchidan, ular inson huquqiy maqomining ishonchli himoyasini ta’minlaydi. Ikkinchidan, raqamlashtirish va shaffoflik korrupsiyani kamaytirib, davlatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. Uchinchidan, oilaga yo‘naltirilgan choralar jamiyatning ma’naviy va demografik sog‘lomligiga xizmat qiladi. To‘rtinchidan, xizmatlarning qulaylashuvi davlat va fuqaro o‘rtasidagi munosabatni «idora ustunligi»dan «inson manfaati ustunligi»ga buradi.
Bu islohotlar 2023-yilda qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiya ruhiga hamohangdir: unda inson qadr-qimmati, oila va bolalar manfaati oliy qadriyat sifatida e’tirof etilgan. FXDYO sohasidagi yangiliklar ana shu konstitutsiyaviy tamoyillarning kundalik hayotdagi amaliy ifodasidir.
Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish sohasidagi islohotlar — kichik ma’muriy o‘zgarishlar emas, balki insonga munosabatning yangi falsafasidir. Raqamli, shaffof va insonga yaqin FXDYO xizmati «Yangi O‘zbekiston»ning asosiy shiori — «Inson qadri uchun» g‘oyasini aynan har bir oila va har bir fuqaro hayotida ro‘yobga chiqarmoqda. Bu yo‘nalishdagi islohotlarning izchil davom ettirilishi esa adolatli, ishonchli va zamonaviy davlat qurilishining muhim kafolati bo‘lib qoladi.
Yusufbekova Nilufar Kabulovna
Olmazor tumani FXDE bulimi mudirasi
