Amir Temur va uning vorislari davrida tabobat ilmining yuksalishi
Insoniyat tarixida yuqumli xastaliklar hamisha katta xavf tug‘dirgan. Amir Temur va temuriylar davrida bunday ofatlarning oldini olish bevosita davlat miqyosidagi vazifaga aylandi. Bu davrda orastalik va tozalik qoidalariga qat’iy amal qilingan. Xalqni toza ichimlik suvi bilan ta’minlash uchun yuzlab yangi hovuz va ariqlar qazilgan. Tarixiy bitiklarning guvohlik berishicha, suv havzalarini nihoyatda toza saqlash orqali yuqumli dardlar tarqalishining oldi olingan.
Tozalik nazorati bilan bir qatorda shaharlarda muhtasham shifoxonalar bunyod etilgan. Manbalarda ular “Dorush-shifo” deb ataladi. Tarixchilar Sharafuddin Ali Yazdiy, Fasih Xavofiy va Xondamir asarlarida bu haqda nodir ma’lumotlar uchraydi. Ushbu maskanlarda madrasa ta’limini olgan yuzlab mohir tabiblar mehnat qilgan. Hirotda Umarshayx mirzoning turmush o‘rtog‘i Mahdiulyo Milkat oqa qurdirgan shifoxona o‘zining betakror me’moriy yechimi bilan nom qozongan. Shifoxona va uning shimolidagi Doral-xuffoz binosi orasida go‘zal hovuz joylashgan edi. Tabiblar aynan shu hovuz atrofida bemorlarni ko‘zdan kechirib, davolashgan. Shuningdek, Hirotdagi mashhur Bog‘i Zog‘on ichida ham maxsus shifoxona faoliyat yuritgan.
Temuriylar davri shifokorlari faqat davolash ishi bilan cheklanib qolmagan. Ular shifoxonalardan tashqari madrasalarda mudarrislik qilib, yoshlarga tabobat sirlarini o‘rgatishgan. Olimlar avvalgi allomalarning tibbiyotga oid asarlariga arab, fors va turkiy tillarda teran sharhlar bitishgan. Ular orasida go‘zal she’rlar yozgan ijodkorlar ham talaygina edi. Ibn Arabshoh va Sharafuddin Ali Yazdiy xabarlariga ko‘ra, Sohibqiron Shomdan eng kuchli tabiblarni Samarqandga boshlab kelgan. Ular orasida tabiblar sardori Mavlono Jaloliddin va Mavlono Sulaymon ham bor edi. Mualliflar guruhi tomonidan tayyorlangan “Amir Temur jahon tarixida” asarida yozilishicha, Sohibqironning shaxsiy tabibi vazifasini Mavlono Fazlulloh Tabriziy bajargan. Saroyda Izzaddin Mas’ud Sheroziy va Mavlono Farrux singari yetuk mutaxassislar ham xizmat qilgan.
Bu davrda inson tanasi tuzilishini o‘rganish bo‘yicha olamshumul ilmiy asarlar yaratildi. Mashhur olim Mansur ibn Muhammad tabobatga oid qimmatli kitoblar ta’lif etdi. Uning Amir Temur nabirasi Pir Muhammad Bahodirga bag‘ishlangan asari katta ahamiyatga ega. “Tashrix-i Mansuri” nomi bilan tanilgan bu kitob tibbiyot olamida nodir topilmadir. Risolaning muqaddimasida odam tanasi tuzilishi to‘liq tasvirlanadi. Olim suyaklar, mushaklar, qon tomirlar va asab tolalarining joylashuvini o‘ta aniqlik bilan bayon qilgan. Kitob xotimasida murakkab tana a’zolari haqida mushohada yuritiladi. Muallifning o‘z ustozi sharafiga yozgan “Kifoyayi Mansuri” asari ham mashhurdir. Zaynalobiddin Kashmiriyga taqdim etilgan mazkur bitikda sog‘lom tana holati, kasallik sabablari hamda davolash usullari yoritilgan.
Temuriy shahzodalar ota-bobolarining ilmparvarlik yo‘lini munosib davom ettirdilar. Shohrux Mirzo saroyida asli xurosonlik Shamsiddin Odam va Nizomiddin Sheroziy hurmat topgan. Manbalarda yozilishicha, 1427-yili Shohruxning o‘g‘li Boysung‘ur Bahodur og‘ir xastalikka chalinadi. Shunda mazkur ikki tabib shahzodani qisqa vaqt ichida oyoqqa turg‘azadi. Mirzo Ulug‘bek esa Samarqandda tibbiyot ilmini yanada yuqori pog‘onaga olib chiqdi. Uning taklifiga binoan kermonlik tabib Burhonuddin Nafis Kermoniy poytaxtga kelib, hukmdorga shaxsiy shifokorlik qilgan. Olim 1424-yili Najibuddin Samarqandiyning “Kasalliklarning sabablari va alomatlari” asariga sharh bitib, uni Ulug‘bekka bag‘ishlaydi. Shuningdek, Kermoniy qarshilik tabib Ali Qarshiyning “Al-Mu’jaz” asariga ham mohirona sharh yozgan.
So‘nggi Temuriylar hukmronligi yillarida Hirot shahri chinakam tibbiyot o‘chog‘iga aylandi. Husayn Boyqaro saroyida Shamsiddin Muhammad, Muhammad Mo‘’min va Qutbiddin Muhammad kabi olimlar faoliyat yuritdi. G‘iyosiddin Muhammad esa fanning ko‘plab tarmoqlarini egallagan edi. U “Muolajoti ilohiy” nomli asarga mazmunli sharh tuzgan. Darvish Alining shifokorlik mahoratini Alisher Navoiy juda yuqori baholagan. U shifoxonada bemorlarni davolashda o‘ziga xos muolaja usullarini qo‘llagan. Boshqa bir yetuk olim Mavlono Kamoliddin Mas’ud Shervoniy Gavharshod oqa va Ixlosiya madrasalarida dars bergan. U mantiq va she’riyat ilmlarida ham peshqadam bo‘lib, tomirdan qon olish usulini mukammal egallagan edi. Ushbu olim talabalar uchun ikkita dasturilamal kitob yozib qoldirgan.
Bu davrda tabiblar orasida alohida xastaliklar bo‘yicha chuqur ixtisoslashish kuzatiladi. Mavlono Nizomiddin Abdulhay qon tomir xastaliklarini davolashda beqiyos mutaxassis sanalgan. U Alisher Navoiy qurdirgan Dorush-shifoda ishlab, katta shuhrat qozongan. Uning nomi shu qadar taniqli ediki, Xoja Ahror betob bo‘lganida tabibni Samarqandga chaqirtirishadi. Tabib tez orada buyuk pirni davolab, oyoqqa turg‘azadi. Hirotga qaytgach, u Boyqaro saroyida xizmatni davom ettiradi va haramdagi bemorlarni davolaydi. Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davrida tabobat ilmi yuksalgan. Davlat xazinasidan ajratilgan mablag‘lar natijasida inson salomatligi oliy qadriyat darajasiga ko‘tarilgan.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
