ЮНЕСКО минбарида ўзбек устози
Париждаги Рақамли таълим ҳафталигида ўқитувчининг сунъий интеллект давридаги ўрни муҳокама қилинди.
Сунъий интеллект таълим тизимига жадал кириб келаётган бугунги даврда дунё педагогикаси олдида бир қарашда оддий, аслида эса ғоят мураккаб савол турибди: технология ривожланган сари ўқитувчининг ўрни қандай ўзгаради? Бу саволга жавоб изланган нуфузли халқаро майдонлардан бири – ЮНЕСКОнинг Рақамли таълим ҳафталиги – 2026 бўлди. 8-11 сентябрь кунлари Франциянинг Париж шаҳрида «Сунъий интеллект даврида таълим: Фактлар, муаммолар, янги уфқлар» мавзусида ўтказилган тадбир дунёнинг турли мамлакатларидан педагоглар, экспертлар ва таълим соҳаси вакилларини бир жойга тўплади.
Эътиборлиси, бу гал халқаро муҳокамалар марказида нафақат вазирлар, экспертлар ва технология мутахассислари, балки бевосита синфхонада ишлаётган мактаб ўқитувчилари ҳам бўлди.
Ана шу жараёнда ўзбекистонлик педагог Дурдона Бойназарованинг иштироки алоҳида аҳамият касб этди. У панел сессиясида бутун дунё ўқитувчилари номидан сўзга чиқиб, таълимда сунъий интеллектдан фойдаланиш, унинг сиёсатини шакллантиришда педагогларнинг ўрни ҳақида фикр билдирди.
Технологияни ким бошқаради?
Сунъий интеллект ҳақидаги баҳсларда кўпинча янги дастурлар, платформалар, алгоритмлар ва уларнинг имкониятлари тилга олинади. Лекин технологиянинг ўзи ўқитмайди. Унинг қандай мақсадда, қандай усулда ва қандай чегараларда қўлланиши ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Бу ерда ўқитувчининг роли янада яққол намоён бўлади.
Чунки ҳар қандай сунъий интеллект воситасининг имкониятини қоғозда ёки экранда баҳолаш мумкин, аммо унинг реал синфхонадаги таъсирини педагог кўради. Қайси ўқувчига технология ёрдам беряпти, қайси ҳолатда эса унинг мустақил фикрлашига тўсқинлик қилиши мумкин? Бундай саволларга энг аввало, амалиётчи ўқитувчи жавоб бера олади.
Шу маънода, ўқитувчининг халқаро сиёсат ва қарорлар муҳокамасида иштирок этиши оддий рамзий ҳолат эмас. Бу таълим технологиялари ҳақида қарор қабул қилиш жараёнида синфхона тажрибасини ҳам ҳисобга олиш зарурлигини кўрсатади.
Сунъий интеллект имкониятми ёки янги масъулиятми?
Бугун сунъий интеллект ўқитувчи учун кўплаб имкониятларни тақдим этмоқда. Дарс режасини шакллантириш, ўқув материалларини тайёрлаш, турли даражадаги топшириқлар яратиш, ўқувчиларнинг эҳтиёжларига мос ёндашувларни излаш — буларнинг барчасида рақамли воситалар педагогга ёрдам бериши мумкин. Бироқ имконият билан бирга масъулият ҳам ортади.
Ўқувчи тайёр жавобга ўрганиб қолмаслиги, мустақил фикрлаш қобилияти сусаймаслиги, сунъий интеллектдан фойдаланиш академик ҳалоллик тамойилларига зид келмаслиги керак.
Яна бир муҳим масала – маълумотлар хавфсизлиги. Ўқувчилар ҳақидаги маълумотларни рақамли платформаларга киритишда шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш масаласи ҳам эътибордан четда қолмаслиги керак.
Демак, таълимда сунъий интеллект ҳақида гап кетганда масала фақат «технологиядан қандай фойдаланамиз?» деган савол билан чекланмайди. «Ундан қандай қилиб масъулиятли, хавфсиз ва педагогик мақсадга мувофиқ фойдаланамиз?» деган савол ҳам бирдек муҳим.
Ўзбек ўқитувчисининг Париждаги овози
Ўзбекистон делегациясининг Рақамли таълим ҳафталигида иштироки мамлакатимизда таълим соҳасида кечаётган рақамлаштириш жараёнларини халқаро аудиторияга тақдим этиш имконини берди.
Тадбир давомида Ўзбекистон вакиллари таълимдаги янги тенденциялар, рақамли технологиялардан фойдаланиш, мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотлар, таълимга эътибор ва сунъий интеллект йўналишидаги тажрибалар ҳақида сўз юритди.
Бунда яна бир жиҳат эътиборга лойиқ. Ўзбекистондан борган вакиллар фақат тингловчи сифатида эмас, балки муҳокамалар ва тақдимотларда фаол иштирок этди.
Беҳруз Рўзиев ва Севара Шамсиеванинг ўз тақдимотлари билан қатнашгани ҳам делегациянинг тадбирдаги иштироки мазмунан турли йўналишларни қамраб олганини кўрсатади.
Энг муҳими, халқаро майдонда Ўзбекистон номи нафақат таълим сиёсати, балки амалиётчи педагог нуқтаи назаридан ҳам янгради.
Ўқитувчига муносабат ўзгаряпти
ЮНЕСКОнинг Рақамли таълим ҳафталиги тарихида мактаб ўқитувчиларининг таълим вазирлари билан бир қаторда панел сессияларида иштирок этиши алоҳида эътиборга молик.
Бу ҳолат замонавий таълим сиёсатида муҳим тенденцияни кўрсатади: қарор қабул қилиш жараёнида мактабдаги реал тажрибага эҳтиёж ортиб бормоқда.
Чунки таълим ислоҳоти ҳужжатларда белгиланади, технологиялар эса платформалар орқали жорий этилади. Аммо уларнинг ҳақиқий натижаси синфхонада кўринади.
Шунинг учун бугунги ўқитувчи фақат тайёр дастурни амалга оширувчи мутахассис эмас. У таълимдаги ўзгаришларнинг бевосита иштирокчиси, янги ёндашувларни синовдан ўтказувчи ва уларнинг самарадорлигини ҳис қиладиган асосий шахсдир.
Дурдона Бойназарованинг Париждаги иштироки ҳам айнан шу жиҳатдан аҳамиятли. Унинг минбарда ўқитувчилар номидан фикр билдириши педагогларнинг овози таълим сиёсати муҳокамасида тобора муҳим ўрин эгаллаётганини кўрсатади.
Рақамли келажакда инсон омили
Сунъий интеллект қанчалик тез ривожланмасин, таълимнинг асосий мақсади ўзгармайди. Инсонни ўқитиш, тарбиялаш ва уни мустақил ҳаётга тайёрлаш каби вазифалар долзарблигича қолмоқда.
Шунинг учун келажак мактаби фақат компьютерлар, электрон платформалар ёки сунъий интеллект дастурлари билан белгиланмайди. Унинг асосий мезони технология инсоннинг билим олиши, фикрлаши ва ўз қобилиятини намоён қилиши учун қандай имконият яратаётганидир.
Бу жараёнда ўқитувчи ва сунъий интеллектни бир-бирига рақиб сифатида қараш ҳам тўғри эмас. Аксинча, технология педагогнинг айрим техник вазифаларини енгиллаштириши, ўқитувчи эса технологиядан фойдаланишнинг мақсади ва мазмунини белгилаши мумкин.
Балки таълимнинг келажак модели ҳам айнан шу ҳамкорликка қурилар: технология – восита, ўқитувчи – йўналтирувчи, ўқувчи эса жараённинг марказида.
Париждаги анжуманнинг Ўзбекистон учун яна бир аҳамияти шундаки, дунё таълими ҳақидаги катта муҳокамада ўзбек педагогининг овози эшитилди.
Термиз шаҳридаги таълим масканида меҳнат қилаётган Дурдона Бойназарованинг халқаро минбарда ўзбекистонлик ўқитувчилар номидан сўзлаши бир инсоннинг иштироки доирасидан кўра кенгроқ маъно касб этади. Бу синфхонадаги тажриба ҳам глобал таълим сиёсати учун муҳим манба эканини англатади.
Сунъий интеллект даврида таълимнинг энг катта вазифаларидан бири, эҳтимол, технологияни инсон ўрнига қўйиш эмас, балки уни инсон салоҳиятини очишга хизмат қилдира олишдир.
Парижда янграган ўзбек устозининг овози эса шу ҳақиқатни яна бир бор эслатди: таълимнинг келажаги технология билан қурилиши мумкин, аммо унинг мазмунини барибир инсон белгилайди.
Н.Усмонова, ЎзА
