To‘maris vorislari: Turonlik ayollarning Terek jangidagi jasorati
Ulug‘ Amir Temur yuksaltirgan bepoyon saltanat qudrati faqatgina temir intizomga asoslanmagan edi. Buyuk davlatning yengilmas kuchi zamirida yuksak harbiy tafakkur va kutilmagan yechimlar yotardi. Sohibqiron o‘z sipohlarini qurol-yarog‘, uzluksiz ta’minot va maosh bilan to‘liq ta’minlagan. Askarlarning xizmatini yuksak qadrlash davlat boshqaruvining asosiy ustuni hisoblangan. Shunday mukammal qo‘shin tarkibida faqat erkaklar emas, balki ayollar ham saf tortgani ko‘pchilikni hayratga soladi. Bu shunchaki tasodif emas, balki millat ruhiyatidagi o‘chmas jasoratning yorqin ko‘rinishidir.
Amir Temur saltanatida askarlarning jangovor ruhiyatini ko‘tarish bevosita davlat qudratini belgilab bergan. Tarixchi olim Akbar Zamonovning yozishicha, jang maydonida o‘limdan qaytmagan va alohida matonat ko‘rsatgan jangchilarga maxsus “Bahodir” unvoni berilgan. Bu unvon shunchaki nom emas, balki jamiyatdagi eng oliy maqom va cheksiz izzat-iqrom ramzi sanalgan. Shunday yuksak e’tibor va qat’iy tartibga asoslangan armiya saflarida bir necha ming xotin-qizlarning xizmat qilishi noyob tarixiy hodisadir. Ularning qo‘shin tarkibidagi ishtiroki davlat himoyasi umummilliy vazifaga aylanganini ko‘rsatadi. Bu holat xalqimizning qonida jo‘sh urgan buyuk vatanparvarlikning oliy ko‘rinishi hisoblanadi.
Turonlik xotin-qizlar harbiy yurishlarda muayyan vazifalarni bajarish uchun jalb etilgan. Ularning aksariyati ot minish va yoy otishda tengsiz bo‘lgan. Tarixchi Ibn Arabshoh bu holatni o‘z asarida alohida hayrat bilan qayd etadi. Uning yozishicha, Temur lashkarlari orasidagi ayollar dushman bilan yuzma-yuz to‘qnashuvlarda mislsiz matonat ko‘rsatgan. Ular nayza sanchish, qilich chopish va kamondan o‘q uzishda ko‘plab mohir erkaklardan o‘zib ketgan. Bu ta’riflar oddiy mubolag‘a emas, balki ayni voqelikning tarixiy dalilidir. Bu jasur ayollar tom ma’noda To‘marisning munosib vorislari edi.
Manbalarda keltirilgan yana bir hayotiy manzara kishini chuqur o‘yga toldiradi. Jang yoki og‘ir yurish paytida homilador ayolni dard tutsa, u darhol safdan chiqib, pana joy topgan. Ko‘zi yorigach, qisqa fursatda chaqalog‘ini yo‘rgaklab, yana tezda uloviga mingan. So‘ng hech narsa ko‘rmaganday, qurolini olib, shiddat bilan janggohga qaytgan. Bunday cheksiz iroda va vatanga sodiqlik tuyg‘usi o‘sha davr jamiyatida benihoya qadrlangan. Xotin-qizlarning jang maydonlaridagi qahramonona harakatlari har qanday qo‘shinning ruhiyatini yuksaltirishga xizmat qilgan. Ularning mislsiz shijoati erkak askarlarni yanada shiddatliroq jang qilishga undagan.
Tarixchi olim Akbar Zamonovning ma’lumot berishicha, Sohibqiron qo‘shinidagi ayol jangchilarning yirik va hal qiluvchi ishtiroki 1395-yilgi mashhur yurishda kuzatilgan. Bu paytda Amir Temur va Oltin O‘rda hukmdori To‘xtamishxon o‘rtasidagi keskin ziddiyat o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqqan edi. Shimoliy Kavkazdagi Terek daryosi bo‘yida ikki buyuk qo‘shin ro‘baro‘ keldi. Ispaniyalik elchi Rui Gonsales de Klavixo o‘z kundaliklarida bu jang tafsilotlarini tasvirlagan. Jangdan oldin Sohibqiron To‘xtamishxonning ilg‘or qismlarini butkul yanchib tashlaydi. So‘ng Sunji daryosidan kechib o‘tib, Terekning o‘ng sohili bo‘ylab yurish boshlaydi.
Oltin O‘rda hukmdori raqibining niyatini anglab, daryoning so‘l qirg‘og‘iga kuchli soqchi qismlarini joylashtiradi. Bu qorovullar turonliklarni suvdan o‘tishiga yo‘l qo‘ymasdan, ularni tinimsiz kuzatib boradi. Ikkala tomon ham uch kun davomida bir-birini poylab, asta-sekin oldinga siljiydi. Vaziyat juda tahlikali tus oladi, chunki ochiq to‘qnashuv uchun qulay kechuv topilmasdi. Shu pallada Amir Temur sarkardalik tarixida kam uchraydigan, o‘ta jasoratli qarorga keladi. U tezkor va xufyona reja tuzib, darhol amaliy harakatga kirishadi. Bu puxta tadbirning markazida aynan ayol jangchilar turar edi.
Uchinchi kuni tunda Sohibqiron lashkargohdagi barcha ayollarga harbiy dubulg‘alarni kiyishni buyuradi. Ular erkak jangchilarning o‘rnini egallab, chodirlar atrofida sergak harakatlana boshlaydi. Asosiy zarbdor kuch bo‘lgan erkaklar esa ikkitadan ot yetaklab, qarorgohni zimdan tark etadi. Bu o‘ta qaltis va katta tavakkalchilikka asoslangan harbiy hiyla edi. Agar dushman buni sezib qolsa, qarorgohdagi ayollar mutlaqo himoyasiz qolardi. Ammo, narigi sohildagi To‘xtamishxon soqchilari erkak libosidagi ayollarni asosiy qo‘shin deb o‘ylaydi. Ular o‘z joyida qolib, qarorgohni kuzatishda davom etadi.
Shu tariqa, tun qorong‘uligida Sohibqiron va uning asosiy kuchlari dushman ko‘zini shamg‘alat qiladi. Ular sezdirmasdan ortga qaytadi va Terek daryosining qulay joyidan kechib o‘tadi. Tong otganda Oltin O‘rda qo‘shini Amir Temur allaqachon hujumga tayyor ekanligini ko‘rib, qattiq sarosimaga tushadi. Mazkur jang temuriylar sarkardalik san’atining naqadar teran ekanligini yaqqol ko‘rsatib berdi. Oqibatda turonliklar shiddatli to‘qnashuvda yorqin g‘alabani qo‘lga kiritadi. Bu zafar nafaqat sarkardaning zakovati, balki o‘z jonini garovga qo‘ygan jasur ayollarning ham beqiyos xizmati edi. Buyuk g‘alabaning asl sababchilaridan biri shu fidoyi xotin-qizlar bo‘lgan.
Ushbu tarixiy haqiqat millatimiz o‘tmishining naqadar ulug‘vor va ibratli ekanligidan dalolat beradi. O‘zbek davlatchiligi tarixida ayollar faqatgina oila bekasi emas, balki yurt himoyachisi, vatan qalqoni bo‘lib maydonga chiqqan. Ularning nozik yelkalarida ulkan saltanatning butun boshli taqdiri va kelajagi turgan. Bugungi avlod ajdodlarimizning, xususan, turonlik momolarimizning bunday tengsiz jasoratidan doimo faxrlanishi haqlidir. Tariximizning bunday yorqin sahifalarini chuqur o‘rganish milliy g‘urur tuyg‘usini yanada yuksaltiradi. Buyuk e’tiqod, tuganmas iroda va mardlik ustiga qurilgan millat qaddi hech qachon bukilmaydi.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA
