Соҳибқирон салтанатида эл маблағини талон-торож қилганлар қандай жазоланган?
Давлатчилик тарихида салтанатларнинг қудрати фақатгина қўшиннинг енгилмаслиги билан ўлчанмайди. Ҳақиқий куч бошқарувдаги адолат мезони ва қонунларнинг қатъий ишлаши билан белгиланади. Мамлакат хазинасига кўз олайтириш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш давлат пойдеворини ичидан емирувчи хавфли иллатлар саналади. Амир Темур бу аччиқ ҳақиқатни теран англаган. Шу боис у назорат тизимида ўта қатъий тартиб ўрнатган. Унинг саройида амалдорларнинг бойлик орттириш мақсадида ўз вазифасидан фойдаланиши кечирилмас хиёнат сифатида баҳоланган. Тарихчи олима Шоҳиста Ўлжаеванинг қайд этишича, Соҳибқирон молпараст амалдорларнинг қинғир ишлари пировардида давлатни ҳалокатга олиб боришини жуда яхши тушунган.
Жиноятнинг мудҳиш оқибати билан эмас, балки уни келтириб чиқарувчи туб сабаблар билан курашиш олий бошқарув санъати ҳисобланади. Буюк Соҳибқирон давлат мулки талон-торож қилинишининг олдини олиш мақсадида ғоят пухта тадбир ишлаб чиқади. Салтанат бошқарувида фаолият юритувчи муҳим арбоблар ва олимларнинг маошлари кескин оширилади. Уларнинг ойлик маоши оддий хизматчиларникидан ўн, юз, ҳатто минг баробаргача кўпайтирилади. Давлат фармонлари ва қонунларида ҳар бир мансабдорнинг мартабасига қараб ҳақ тўлаш қоидаси қатъий белгиланади. Амалдорларнинг хорижий элчилардан ёки тобе қилинган ҳудудлардан турли кўринишдаги совғалар олиши масаласи ҳам ҳуқуқий жиҳатдан тўлиқ тартибга солинади. Шахсий ва интизомий жавобгарлик меъёрлари кундалик амалиётга қатъий жорий этилади. Моддий таъминоти юқори даражада ҳал қилинган хизматчининг нопок йўлга киришига ҳеч қандай баҳона қолмайди.
Юқори маош ва барча қулай шароитлар яратилгач, сарой хизматчисидан фақатгина садоқат ва ҳалоллик талаб қилинган. Бу муқаддас мезонга амал қилмаганлар эса қандай мартаба эгаси бўлишидан қатъи назар, шафқатсиз жазоланган. Амир Темур салтанатида адолат тарозиси ҳамма учун бирдек тенг ишлаган. Мамлакатнинг турли вилоятларида мунтазам равишда кескин тафтиш, кутилмаган сўров ва тергов ишлари олиб борилган. Бундай чуқур текширувлар натижасида Соҳибқироннинг учинчи ўғли Мироншоҳ ва суюкли невараси Пирмуҳаммаднинг қинғир ишлари фош бўлади. Улар ўз юксак лавозимини суиистеъмол қилиб, оддий фуқаролар манфаатига ўта совуққонлик билан қараган эди. Буюк саркарда ҳар иккисини ҳам аяб ўтирмайди ва уларга нисбатан тегишли қаттиқ жазо қўллайди. Қонун олдида ҳатто ҳукмдор авлодларининг ҳам оддий фуқаро билан баробарлиги шу тариқа ўз исботини топади.
Европалик элчилар Турон заминидаги бу муросасиз қонун устуворлигидан доимо ҳайратга тушган. Испания элчиси Луи Гонсалес де Клавихо Самарқандда гувоҳ бўлган муҳим бир тарихий воқеани қайд этади. Унинг кундалигида ёзилишича, пойтахтда қарийб етти йил давомида доруғалик қилган йирик амалдор қатлга ҳукм қилинади. Бу мансабдор узоқ вақт давомида ҳукмдорнинг ишончини суиистеъмол қилиб, давлат харажатларида нопокликка йўл қўйган эди. Унинг бутун мол-мулки хазина фойдасига мусодара этилиб, ўзи шу заҳоти ўлимга ҳукм қилинади. Шунингдек, Бибихоним масжиди қурилишида талон-торожликка йўл қўйган амалдор Хўжа Маҳмуд Довуд ва назоратчи Муҳаммад Жилда ҳам халқ кўз ўнгида аёвсиз жазоланади. Шундай юксак мавқега эга шахслар устидан чиқарилган бу ҳукм бутун салтанатни ларзага солади.
Буюк ҳукмдор фақатгина сарой аъёнларининг ҳисоботи билан чекланиб қолмаган. У узоқ ҳарбий сафарлардан қайтгач, албатта пойтахт аҳолисининг ҳақиқий аҳволидан бевосита хабар олган. Махсус белгиланган кунларда арзчиларни юзма-юз қабул қилиб, шаҳар амалдорларининг халққа қандай муомала қилаётганини текширган. Тарихчи Эркин Азимов ана шундай оммавий қабуллардан бирини батафсил баён этади. Бир гуруҳ деҳқонлар сув тақсимотига бевосита масъул бўлган мироблар устидан оғир арз билан келади. Мироблар асосий ҳаёт манбаи бўлган ариқларни тўсиб олиб, фақатгина пора берган кимсаларга сув очаётган эди.
Амир Темур эл ризқига томир отган бундай қабиҳликни шаффоф тарзда кўриб чиқади. Бу ишни адолатли ҳал этиш учун дарҳол энг холис кишиларни, яъни муҳтарам саййидларни саройга чақиртиради. Уларнинг бевосита иштирокида барча гувоҳлар тингланиб, халқ ҳақини еган порахўр мироблар ўша заҳоти жазоланади. Шу билан бирга, Амир Темур бундай яширин жиноятларни аниқлашда жамоатчилик назоратига ҳам қатъий таянган. Шарафуддин Али Яздийнинг “Зафарнома”сида ёзилишича, ҳижрий 806 (милодий 1403) йилда Байлақон шаҳрида чақирилган уламолар кенгашида Амир Темур зиёлиларга юзланиб, ҳокимларнинг зулми ва девондаги қинғирликлар ҳақида очиқ маълумот беришни сўрайди. Бу чигал масалаларни бартараф этиш учун шариат ва қонунларга мувофиқ чора-тадбирлар таклиф қилишни айтади.
Давлат бошқарувида олимлар ва фузалоларнинг холис фикрига таяниш ўша давр учун юксак сиёсий тафаккур маҳсулидир. Амир Темур салтанатида ўрнатилган бундай темир интизом миллий давлатчилигимиз тарихининг ёрқин саҳифаларидан саналади. Амалдорлар учун улкан моддий имкониятлар яратиш билан бирга, қонун устуворлигини қатъий таъминлаш ўрта асрлар давлатчилиги учун ноёб ҳолат эди. Буюк саркарда ва давлат арбобининг порахўрликка қарши олиб борган бундай муросасиз кураши асрлар ўтса-да, авлодлар учун ибрат мактаби бўлиб қолаверади.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
