Momaqaldiroq tovushli qurol: Amir Temur davridagi og‘ir artilleriya tarixidan
Vatanimizning harbiy tarixini o‘rganish jarayonida muhim bir haqiqat oydinlashadi. Davlatimiz o‘tmishida qurol-yarog‘ yasash san’ati faqat qilich va qalqon bilan cheklanmagan. Turon zaminida o‘tochar uskunalarning paydo bo‘lishi bevosita Sohibqiron Amir Temur nomi bilan bog‘liqdir. Buyuk sarkarda o‘z qo‘shinining qudratini oshirish maqsadida doimo noyob kashfiyotlarga tayangan. Uning lashkarida o‘t sochib, raqibni parokanda qiluvchi dastlabki to‘plar keng qo‘llanilgan. Bunday jangovar vositalar tarixda “ra’d” nomi bilan mashhur bo‘lgan. Mazkur dahshatli qurol ilk bor 1379-yilda qat’iy sinovdan o‘tkazildi. Amir Temurning Xorazmga qilgan to‘rtinchi yurishi vaqtida bu uskuna jangga kiritildi. Mustahkam Urganch qal’asini qamal qilish chog‘ida aynan shu yangilik hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan.
Tarixchi olim Akbar Zamonovning yozishicha, yangi qurolning nomlanishi o‘ziga xos tarixiy asosga ega. “Ra’d” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, lug‘aviy jihatdan “momaqaldiroq” degan ma’noni anglatadi. Bunday nom berilishining asosiy sababi uskunaning ishlash jarayoni bilan bog‘liq. Undan o‘q otilgan paytda atrofni larzaga soluvchi, qattiq gumburlagan ovoz yangragan. Bu tovush nafaqat qal’a devorlarini, balkim dushman askarlarining ruhiyatini ham yemirishga xizmat qilgan. Qadimgi janglarda mustahkam ruhiyat g‘alabaning asosiy sharti hisoblangan. Kutilmagan va yeru ko‘kni titratuvchi sado raqib saflarida qattiq vahima uyg‘otgan. Shu tariqa, ra’dlar bir vaqtning o‘zida ham jismoniy, ham ruhiy zarba beruvchi vositaga aylangan. Sohibqiron bu uskunaning kuchini tez anglab yetib, uni ko‘paytirishga buyruq bergan.
Ra’dlarning yasalish usuli yuksak darajadagi ilmiy tafakkurni talab etardi. Bu borada adabiyotshunos olim Hamidulla Dadaboyev muhim ma’lumotlarni keltiradi. Olimning ta’kidlashicha, bu qurolning snaryadlari maxsus metall qotishmalaridan tayyorlangan. Mohir ustalar qalay, simob va misni bir-biriga qo‘shib, dumaloq o‘ralarda eritganlar. Natijada eritmadan ichi bo‘sh, shaklan koptokka o‘xshash mustahkam jism yuzaga kelgan. Bu yaratilgan vosita tarixda “ra’d toshi” deb yuritilgan. Bu toshning ichiga o‘sha davrning eng kuchli moddasi bo‘lgan porox, ya’ni doru zichlab to‘ldirilgan. Snaryadning tashqi sirtida ikkita kichik yumaloq teshik qoldirilgan. Mazkur teshiklarga maxsus ishlov berilgan o‘t piligi o‘rnatilgan va unga olov berilgan.
Jang maydonida bu uskunadan foydalanish o‘ta katta mahorat va ehtiyotkorlikni talab qilgan. Artilleriyachi askarlar, ya’ni ra’dandozlar o‘t piligini yoqqanlaridan so‘ng, snaryadni zudlik bilan dushman ustiga uloqtirganlar. Ra’d toshi belgilangan manzilga yetib borishi bilan mudhish kuch bilan portlagan. Uning ichidagi mis va qalay parchalari atrofga sochilib, raqibning jonli kuchiga og‘ir shikast yetkazgan. Bu manzara o‘sha davr askarlari uchun mutlaqo notanish va qo‘rqinchli voqelik edi. Bu vosita mudofaa chiziqlarini osonlik bilan yorib o‘tgan. Otliq qo‘shinlar ham portlash ovozidan hurkib, boshqaruvni yo‘qotgan holatlar ko‘p kuzatilgan. Tarixchi Nizomiddin Shomiyning guvohlik berishicha, Amir Temur qo‘shinida bunday qurolni boshqaruvchi maxsus jangchilar soni o‘n ming kishiga yetgan.
Adolat yuzasidan aytish kerakki, olovli o‘qlar Turonda avval ham mavjud bo‘lgan. Qadimgi sarkardalar ko‘zalarga moy yoki xom neft to‘ldirib, ularni raqib tomonga otish usulini yaxshi bilishgan. Qamal vaqtida yog‘och inshootlarni yoqib yuborish uchun bu tadbir tez-tez qo‘llangan. Biroq, porox bilan to‘ldirilgan va metalldan quyilgan snaryadlarning qo‘llanilishi mutlaqo yangi yutuq edi. O‘rta Sharq tarixida bunday mukammal jangovar vosita ilk marotaba aynan Sohibqiron tomonidan kamonli to‘plar orqali otilgan. Bu oddiy o‘t qo‘yish emas, balkim kimyoviy moddalar kuchidan yo‘naltirilgan portlash hosil qilish san’ati edi.
Ra’dlarning muvaffaqiyatli qo‘llanilishi mintaqa harbiy muhandisligida ulkan o‘zgarishlarga turtki berdi. Keyingi asrlarga kelib, Movarounnahr, Xuroson hamda Eron hududlarida artilleriyaning yanada takomillashgan turlari yuzaga chiqa boshladi. Ulardan mashhuri turkiycha “qozon” atamasi bilan nomlangan yirik to‘plar edi. Qozonlar endilikda nafaqat jonli kuchni, balkim mustahkam harbiy texnika va inshootlarni ham yakson qilishga mo‘ljallangan edi. Bu og‘ir to‘plar yordamida qalin devorli qal’alar buzib tashlangan, raqib mudofaasi butunlay vayron qilingan. O‘zbek davlatchiligi tarixida qurol-yarog‘ yasash va harbiy tadbirkorlik shu tariqa yuksak pog‘onaga ko‘tarilgan. Ajdodlarimiz o‘z davrining eng ilg‘or qurilmalarini yaratishda peshqadam bo‘lishgan.
Turon zaminida o‘tochar qurollarning paydo bo‘lishi shunchaki oddiy harbiy hodisa emas. Bu jarayon o‘sha davr mahalliy olimlari, kimyogarlari va mohir ustalarining yuksak tafakkur mahsuli ekanini yaqqol ko‘rsatadi. Amir Temurning uzoqni ko‘ra bilish qobiliyati va yangiliklarni qo‘shin safiga tezkorlik bilan joriy etishi uning tengsiz sarkardalik salohiyatidan dalolat beradi. Ajdodlarimiz yaratgan bunday noyob topilmalar dunyo harbiy tarixi rivojiga hissa qo‘shgan.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA
