G‘alaba, xotira va matonat: O‘zbekiston xalqi Ikkinchi jahon urushi yillarida

9-may — Xotira va qadrlash kuni O‘zbekistonda shunchaki bayram sanasi emas, balki xalqimizning Ikkinchi jahon urushi yillarida ko‘rsatgan jasorati, front va front ortidagi fidokorona mehnati, shuningdek, urush qurbonlari xotirasiga yuksak ehtirom ifodasi sifatida qaror topgan tarixiy-ma’naviy kundir. Bu sana orqali milliy xotira, avlodlar vorisiyligi va tinchlik qadri haqidagi tasavvurlar yanada teranlashadi. Yangi O‘zbekistonda 9-mayga munosabat davlat siyosati, jamoatchilik ongi va ma’rifiy tarbiyada uzviy o‘rin egallab, urush qatnashchilari, mehnat fronti faxriylari hamda Vatan himoyasi yo‘lida qurbon bo‘lgan ajdodlarimizni yod etish oliyjanob qadriyat sifatida talqin etilmoqda.

Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixida misli ko‘rilmagan halokat, qirg‘in va ma’naviy yo‘qotishlarni keltirib chiqargan global fojia bo‘ldi. Bu urush O‘zbekiston xalqini ham chetlab o‘tmadi. So‘nggi yillarda aniqlashtirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistondan qariyb 2 million kishi frontga safarbar etilgan, ulardan 538 mingdan ortig‘i halok bo‘lgan, 158 mingdan ziyodi bedarak yo‘qolgan, yuz minglab yurtdoshlarimiz esa turli darajada jarohat va nogironlik bilan qaytgan. Urushning bu mislsiz qurbonlari xalqimiz xotirasida faqat raqamlar emas, balki millionlab oilalarning uzilgan taqdiri, siniq qismati va matonat sinovi sifatida saqlanib qolgan. 

Shu bilan birga, O‘zbekistonning urushdagi ishtiroki faqat jang maydonlari bilan cheklanmagan. Respublika front ortining muhim tayanch hududiga aylanib, sanoat korxonalarini ko‘chirib qabul qildi, qishloq xo‘jaligi va transport tizimini front ehtiyojlariga yo‘naltirdi, ilm-fan, ta’lim va madaniy hayotni urush sharoitiga mos ravishda safarbar etdi. Eng muhimi, xalqimiz evakuatsiya qilingan minglab insonlarni, ayniqsa, yetim bolalarni bag‘riga olgani, mehnat va insonparvarlikni bir butun jasorat maktabi darajasiga ko‘targani bilan ham tarixda alohida o‘rin egallaydi. 

Ikkinchi jahon urushi XX asr tarixidagi eng halokatli, eng ko‘lamli va eng dahshatli qirg‘inlardan biri sifatida insoniyat taraqqiyotiga chuqur jarohat yetkazdi. Manbalarda qayd etilishicha, Ikkinchi jahon urushi asosan 12 davlat hududida olib borilgan, 60 ga yaqin davlatni o‘z domiga tortgan va yer shari aholisining qariyb 80 foiziga, ya’ni 1,7 milliard kishiga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatgan. Bu raqamlar urushning faqat harbiy to‘qnashuv emas, balki global miqyosdagi insoniy, iqtisodiy va madaniy inqiroz bo‘lganini anglatadi. Urush maydonlari front chizig‘i bilan cheklanib qolmadi: u shaharlar, qishloqlar, zavodlar, maktablar, oilalar va butun xalqlar taqdiriga kirib bordi.

Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, urushda 55 milliondan ortiq odam halok bo‘lgan. Eng katta talafot sobiq ittifoq hududlariga to‘g‘ri keldi. Faqat inson qurbonlarining o‘zi emas, balki vayron qilingan shaharlar, yo‘q qilingan iqtisodiy salohiyat, parchalangan oilalar va ruhiy jarohatlar ham urush fojiasining ko‘lamini belgilab beradi. Shu ma’noda Ikkinchi jahon urushi faqat tarixiy voqea emas, balki insoniyat xotirasidagi eng alamli tajribalardan biri bo‘lib qoldi.

Fashizmning mohiyati ham aynan shu qirg‘inbarot voqealar orqali namoyon bo‘ldi. U muayyan davlatning oddiy tajovuzkor siyosati emas, balki irqiy ustunlik, zo‘ravonlik, mustamlakachilik va insoniy qadr-qimmatni inkor etishga qurilgan mafkuraviy tuzum edi. Shu sabab Ikkinchi jahon urushiga qarshi kurash shunchaki hudud yoki davlat manfaati uchun olib borilgan urush emas, balki insoniyatning ozodlik, hayot va kelajak uchun kurashiga aylandi. Bu jihatni anglamasdan turib, urushda qatnashgan xalqlarning, jumladan, O‘zbekiston xalqining tarixiy o‘rnini to‘g‘ri baholab bo‘lmaydi.

O‘zbekiston urushga geografik jihatdan front chizig‘idan ancha uzoqda joylashgan hudud sifatida kirgan bo‘lsa-da, amalda u jang maydonidan ajralgan emas edi. Chunki urushning iqtisodiy, demografik va ma’naviy bosimi respublika hayotining barcha sohalariga daxl qildi. Frontga safarbarlik, sanoatni harbiy izga o‘tkazish, qishloq xo‘jaligini qayta tashkil etish, evakuatsiya qilingan aholini qabul qilish, ilm-fan va madaniyatni front ehtiyojlariga bo‘ysundirish kabi jarayonlar O‘zbekistonni urushning faol ishtirokchisiga aylantirdi. Demak, respublika Ikkinchi jahon urushi tarixida faqat orqa front hududi sifatida emas, balki G‘alabani ta’minlashga bevosita hissa qo‘shgan muhim strategik makon sifatida qaralishi lozim.

O‘zbekistonning urushga safarbar etilishi va xalq taqdiri

Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan O‘zbekiston hayoti mutlaqo yangi harbiy-siyosiy voqelikka kirdi. Respublika front chizig‘idan uzoqda joylashgan bo‘lsa-da, urushning inson, iqtisod va jamiyatga bosimi bevosita shu yerda ham sezildi. Safarbarlik, mehnat rejimi, ishlab chiqarish, ta’lim, transport va qishloq xo‘jaligi qisqa muddat ichida front ehtiyojlariga bo‘ysundirildi.

O‘zbekistonning urushga jalb etilishi, avvalo, katta ko‘lamdagi safarbarlikda namoyon bo‘ldi. Ilgari 1941-yilda respublika aholisi 6 million 551 ming kishi bo‘lib, ulardan 1 million 500 mingga yaqini urushda qatnashgan, degan qarash ustuvor edi. Keyingi yillarda aniqlashtirilgan ma’lumotlarga ko‘ra esa frontga safarbar etilgan o‘zbekistonliklar soni 1 million 950 mingdan ziyod bo‘lgan.  

Safarbarlik faqat jangchilarni frontga jo‘natish bilan cheklanmadi. Respublikada butun mehnat va ijtimoiy hayot urush rejimiga moslashtirildi. Yangi mehnat tartibi joriy qilindi, ish kuni uzaytirildi, dam olish kunlari va mehnat ta’tillari bekor qilindi, ishlab chiqarishni ishchi kuchi bilan ta’minlash uchun ayollar, keksalar va o‘smirlar keng jalb etildi. Urushning dastlabki paytlaridayoq 20 mingga yaqin toshkentlik xotin-qizlar sanoat korxonalari va qurilishlarga, 1700 ga yaqin respublika xotin-qizlari esa ko‘mir konlari va shaxtalarga yo‘l olgani haqidagi ma’lumotlar bu safarbarlikning miqyosini ko‘rsatadi.

1941-yil oxirigacha 300 ga yaqin korxona jangovar texnika, qurol va o‘q-dori ishlab chiqarishga moslashtirilib qayta qurildi. Bu korxonalarda frontga ketgan erkaklar o‘rnini, asosan, xotin-qizlar, keksalar va yoshlar egalladi. Shu ma’noda O‘zbekistonning urushga safarbar etilishi ikki yo‘nalishda kechdi: bir tomondan, millionlab insonlar jang maydoniga ketdi, ikkinchi tomondan esa front ortida qolgan aholi frontni ta’minlash uchun mehnat frontiga aylandi.

Safarbarlikning yana bir muhim qirrasi — transport va kommunikatsiya tizimining harbiy ahamiyat kasb etishi bo‘ldi. Urushda g‘alabaga erishish transport ishi bilan uzviy bog‘liq edi. 1943-yil 25-yanvarda “Toshkent temir yo‘li ishi to‘g‘risida” maxsus qaror qabul qilinib, temir yo‘l harbiy holatga o‘tkazildi, unda ishlovchilar safarbar etilgan deb hisoblandi, harbiy intizom talablari joriy qilindi. Bu holat respublika hududining jang maydonidan uzoqligiga qaramay, uni front va front orti o‘rtasidagi hal qiluvchi logistik makonga aylantirganini ko‘rsatadi.

O‘zbekistonning urushga jalb etilishi xalq turmush tarzi va ijtimoiy psixologiyasini ham o‘zgartirdi. Oilalarda erkaklar frontga ketdi, ayollar va keksalar xo‘jalik yukini o‘z zimmasiga oldi, maktablar, o‘quv yurtlari va hunar bilim yurtlari esa front va front orti uchun kadr tayyorlashga yo‘naltirildi. Bu jarayon o‘zbek jamiyatini to‘la ma’noda urush sharoitiga moslashtirdi. Shu bois O‘zbekistonning urushga safarbar etilishi haqida so‘z yuritganda, uni faqat harbiy chaqiruv emas, balki jamiyatning barcha kuch va imkoniyatlarini front manfaatiga yo‘naltirgan umummilliy safarbarlik, deb baholash to‘g‘riroq bo‘ladi.

Shu tariqa Ikkinchi jahon urushi O‘zbekiston uchun demografik, iqtisodiy va ma’naviy jihatdan ulkan sinovga aylandi. Respublika frontga yuz minglab farzandlarini jo‘natdi, orqada qolgan aholi esa mehnat, intizom va sabr bilan g‘alabaga xizmat qildi. Bu sinov xalq taqdiriga bitmas iz qoldirdi va 9-mayning Xotira va qadrlash kuni sifatida qabul qilinishining tarixiy zaminini yaratdi.

Jang maydonlaridagi jasorat: frontdagi o‘zbekistonliklar

Ikkinchi jahon urushi yillarida o‘zbekistonlik jangchilar frontning turli yo‘nalishlarida fashizmga qarshi kurashda yuksak matonat va jasorat namunasini ko‘rsatdilar. Ularning ishtiroki alohida bir front yoki cheklangan hudud bilan emas, balki urushning hal qiluvchi yo‘nalishlari bilan bog‘liq bo‘ldi. Keyingi tadqiqotlarda Kavkaz va Stalingrad mudofaasi, hujum operatsiyalari, Kavkazni ozod qilish janglari, harbiy uchuvchilarning jangovar yo‘li va qarshilik harakatida qatnashgan o‘zbekistonliklar haqida maxsus boblar ajratilgani ham bu ishtirokning miqyosi va ahamiyatini ko‘rsatadi.

O‘zbekistondan safarbar etilgan jangchilarning jasorati, avvalo, front chizig‘idagi og‘ir janglarda namoyon bo‘ldi. Urushning eng tahlikali va hal qiluvchi nuqtalarida — Kavkaz, Stalingrad va keyingi ozod qilish operatsiyalarida o‘zbekistonliklar faqat qatnashibgina qolmay, ko‘pincha eng og‘ir sinovlarni zimmasiga olgan saflarda bo‘ldilar. Bu holatni alohida ta’kidlash kerak: O‘zbekiston xalqi G‘alabaga o‘z hissasini faqat inson soni bilan emas, balki qon, jasorat va qurbonlik bilan qo‘shgan.

Stalingrad yo‘nalishidagi janglar, ayniqsa, urush taqdiri hal bo‘lgan hududlardan biri sifatida tarixga kirgan. So‘nggi yillardagi tadqiqotlarda mazkur yo‘nalishda o‘zbekistonliklar ishtiroki qayta ko‘rib chiqilib, ayrim janglar, xususan, muayyan balandliklar va mudofaa nuqtalari uchun kurashlarda ular ko‘rsatgan bahodirlik arxiv hujjatlari asosida tizimlashtirilgani qayd etiladi. Bu yondashuv juda muhim, chunki u frontdagi qahramonlikni umumiy shior darajasidan chiqarib, aniq operatsiya, aniq nuqta va aniq inson taqdiri bilan bog‘lash imkonini beradi.

Frontdagi o‘zbekistonliklar jasorati faqat quruqlikdagi janglar bilan cheklanmagan. Harbiy uchuvchilarning jangovar yo‘liga bag‘ishlangan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston zaminidan yetishib chiqqan aviatorlar ham havo jangi va front operatsiyalarida munosib ishtirok etgan. 

O‘zbekistonliklarning ishtiroki qarshilik ko‘rsatish harakatida ham kuzatilgan. Bu esa frontdagi jasorat tushunchasini yanada kengaytiradi. Chunki qarshilik harakatidagi kurash odatda jang maydonidagi ochiq to‘qnashuvdan ko‘ra xavfliroq, chuqurroq iroda va sabot talab qiladi. Demak, o‘zbekistonliklar faqat muntazam armiya safidagina emas, balki dushman ortidagi xavfli muhitda ham fashizmga qarshi kurash olib borgan.

Jang maydonlaridagi qahramonlik haqida so‘z borganda, uning ortida turgan ma’naviy omilni ham unutmaslik kerak. O‘zbekistondan frontga ketgan jangchilar uchun bu kurash shunchaki harbiy buyruqni bajarish emas, balki Vatan, oila, yurt va kelajak taqdiri uchun jang edi. Shu sabab ularning jasorati faqat taktik muvaffaqiyat emas, balki ma’naviy bardosh, vatanparvarlik va insoniy matonat ifodasi sifatida ham baholanishi lozim.

Shu bilan birga, frontdagi ishtirokni faqat umumiy madh shaklida tasvirlash ilmiy jihatdan yetarli emas. Bugungi tarixshunoslik oldida turgan vazifa — o‘zbekistonlik jangchilarning ishtirokini aniq yo‘nalishlar, operatsiyalar, qismlar va shaxsiy taqdirlar kesimida qayta tiklashdir. 2024-yilgi monografiyada elektron ochiq arxiv hujjatlari, muzey materiallari va jangovar xronologiya asosida noma’lum faktlarni aniqlashga urinuv mavjudligi bu boradagi ilmiy ishlarning yangi bosqichga ko‘tarilayotganidan dalolat beradi. Bu esa tarixiy xotirani yanada haqqoniy va isbotli qilishga xizmat qiladi.

Jang maydonlaridagi o‘zbekistonliklar jasoratini baholashda yana bir jihat muhim: bu qahramonlikni milliy tarixning tor doirasida emas, umuminsoniy ozodlik kurashi kontekstida ko‘rish lozim. Chunki fashizmga qarshi kurashda qatnashgan har bir jangchi, qaysi millat va qaysi hududdan bo‘lishidan qat’i nazar, insoniyatning erkin kelajagi uchun jang qilgan. O‘zbekistonliklar ham ana shu umumiy G‘alabaga munosib hissa qo‘shdilar. Shu jihatdan ularning frontdagi jasorati milliy iftixor manbai bo‘lish bilan birga, umuminsoniy qadriyatlarga sadoqat namunasi hamdir. Shu tariqa frontdagi o‘zbekistonliklar jasorati Ikkinchi jahon urushi tarixida O‘zbekistonning o‘rnini belgilab beruvchi asosiy omillardan biri bo‘ldi. 

Front ortidagi fidokorlik: sanoat, qishloq xo‘jaligi va mehnat fronti

Frontda qurol bilan kurash ketgan bo‘lsa, front ortida zavod, temir yo‘l, dala va ustaxonalarda hayot-mamot uchun mehnat janglari davom etdi. Shu ma’noda O‘zbekiston urush yillarida orqa frontning oddiy qismi emas, balki butun harbiy-iqtisodiy tizimning muhim tayanch hududiga aylandi.

Urushning dastlabki paytlaridayoq respublika xo‘jaligini harbiy ehtiyojlarga bo‘ysundirish jarayoni boshlandi. Yangi mehnat rejimi joriy etildi, ish kuni uzaytirildi, dam olish kunlari va mehnat ta’tillari bekor qilindi, ishlab chiqarishni uzluksiz davom ettirish davlat vazifasiga aylandi. Bu choralar frontni qurol-aslaha, kiyim-kechak, oziq-ovqat, transport va xomashyo bilan ta’minlashga xizmat qildi. 

Sanoat sohasidagi safarbarlik ayniqsa, katta ahamiyat kasb etdi. Manbalarda qayd etilishicha, 1941-yil oxirigacha 300 ga yaqin korxona jangovar texnika, qurol va o‘q-dori ishlab chiqarishga moslashtirilib qayta qurildi. Bu raqam respublika sanoati qanday qisqa muddatda tinch ishlab chiqarishdan harbiy ishlab chiqarishga o‘tganini ko‘rsatadi. Korxonalarning bunday tezkor qayta ixtisoslashuvi front ehtiyojlari bilan iqtisodiy salohiyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni mustahkamladi va O‘zbekistonni urush davri sanoat bazalaridan biriga aylantirdi.

Frontga safarbar etilgan erkaklar o‘rnini xotin-qizlar, keksalar va o‘smirlar egalladi. Urushning dastlabki oylaridayoq minglab xotin-qizlarning sanoat korxonalari, qurilishlar va kon-shaxtalarga jalb etilgan. Shu tariqa front ortida mehnat qilgan ayollar, keksalar va yoshlar G‘alabaning ko‘rinmas, ammo hal qiluvchi qahramonlariga aylandilar.

Ishlab chiqarishni kadrlar bilan ta’minlash muammosi ham urush yillarida o‘ta dolzarb bo‘ldi. Oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlari, hunar-texnika bilim yurtlari, fabrika-zavod ta’limi maktablari front va front orti uchun zarur mutaxassislar tayyorlashga yo‘naltirildi. Yakka tartibda va brigada usulida hunar o‘rgatish yo‘lga qo‘yildi. Bu holat urush davrida ta’lim tizimi ham iqtisodiy safarbarlikning tarkibiy qismiga aylanganini ko‘rsatadi. Demak, front orti mehnati shunchaki jismoniy mehnat emas, balki tashkilotchilik, o‘qitish va qayta tayyorlash orqali ta’minlangan keng qamrovli ijtimoiy jarayon edi.

Qishloq xo‘jaligi ham front orti hayotining hal qiluvchi sohalaridan biri bo‘ldi. Frontni va orqa hududlarni oziq-ovqat bilan ta’minlash, sanoat uchun paxta va boshqa xomashyo yetkazib berish respublika qishloq aholisi zimmasiga katta yuk bo‘lib tushdi. Erkaklar frontga ketgan sharoitda kolxoz va sovxozlarda ish yuki asosan ayollar, keksalar va o‘smirlar yelkasiga tushdi. Bu mehnat faqat iqtisodiy emas, balki vatanparvarlik va fidokorlik mazmunini ham kasb etdi. 

Front orti fidokorligining yana bir muhim qirrasi evakuatsiya qilingan korxonalarni qabul qilish va ishga tushirish bilan bog‘liq edi. Urush bo‘layotgan va dushman yaqinlashib kelayotgan hududlardan muhim sanoat ob’ektlari, asbob-uskunalar va mutaxassislar O‘zbekistonga ko‘chirib keltirildi. Ularni shoshilinch joylashtirish, binolar ajratish, montaj ishlarini bajarish, ishchi kuchi va xomashyo bilan ta’minlash respublika uchun ulkan tashkiliy sinov bo‘ldi. Lekin aynan shu jarayon O‘zbekistonning orqa frontdagi strategik ahamiyatini yanada kuchaytirdi.

Temir yo‘l va transport tizimi ham front orti mehnat frontining hal qiluvchi bo‘g‘ini edi. Frontga yuk, texnika, oziq-ovqat va odam yetkazib berishda temir yo‘lning o‘rni beqiyos bo‘lgan. 1943-yilda Toshkent temir yo‘li ishini harbiy tartib asosida tashkil etishga qaratilgan qaror qabul qilinishi transport sohasining oddiy xo‘jalik tarmog‘i emas, balki urush taqdiriga bevosita ta’sir qiluvchi strategik tizim sifatida qaralganini anglatadi [6]. Bu jihat front ortidagi fidokorlikni sanoat yoki qishloq xo‘jaligi bilangina cheklab qo‘ymasdan, butun logistika va ta’minot tizimi doirasida ko‘rish zarurligini ko‘rsatadi.

Front ortidagi mehnat faqat moddiy mahsulot ishlab chiqarish bilan emas, balki jamiyatning ma’naviy bardoshini saqlash bilan ham ahamiyatli edi. Urush yillarida odamlar og‘ir sharoit, yetishmovchilik, uzoq ish kuni, xavotir va yo‘qotishlarga qaramay mehnat qilishda davom etdilar. Bu yerda fidokorlikning mazmuni yanada kengayadi: front ortidagi inson qurol ushlamagan bo‘lishi mumkin, ammo u ham G‘alaba uchun kurashning bevosita ishtirokchisi edi. Shu ma’noda mehnat frontidagi jasoratni jang maydonidagi jasoratdan ajratib bo‘lmaydi.

Shu tariqa O‘zbekistonning front ortidagi fidokorligi Ikkinchi jahon urushi tarixidagi eng muhim sahifalardan biridir. Sanoatni qayta qurish, qishloq xo‘jaligini saqlab qolish, kadrlar tayyorlash, evakuatsiya qilingan korxonalarni joylashtirish, transport tizimini harbiy tartibda ishlatish va og‘ir sharoitda tinimsiz mehnat qilish — bularning barchasi G‘alabaga qo‘shilgan ulkan hissa edi. Front ortidagi bu matonatni unutmaslik 9-mayning ma’naviy mazmunini to‘g‘ri anglashning eng muhim shartlaridan biridir. 

O‘zbekona bag‘rikenglik va insonparvarlik namunasi

Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekistonning front ortidagi tarixiy missiyasi faqat sanoat va qishloq xo‘jaligini saqlab qolish bilan cheklanmadi. Respublika front hududlaridan ko‘chirilgan aholi, bolalar, mutaxassislar, ilmiy va madaniy muassasalarni qabul qilgan ulkan insoniy va ijtimoiy makonga aylandi. Shu ma’noda evakuatsiya jarayonini faqat tashkiliy tadbir sifatida emas, balki xalqimizning bag‘rikengligi, mehr-oqibati va insonparvarligini namoyon etgan tarixiy hodisa sifatida baholash lozim.

Urushning dastlabki oylaridanoq O‘zbekistonga front hududlaridan yuz minglab odamlar ko‘chirib keltirildi. Manbalarda 1941-yil 25-noyabr holatiga ko‘ra, respublikaga qariyb 500 ming kishi evakuatsiya qilingani, ularning 200 ming nafari bolalar bo‘lgani qayd etiladi. Bu raqamlar evakuatsiyaning qanchalik keng ko‘lamli bo‘lganini ko‘rsatadi. Qisqa vaqt ichida buncha odamni qabul qilish, joylashtirish, oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshpana bilan ta’minlash har qanday jamiyat uchun ulkan sinov edi.

Ammo O‘zbekiston xalqi bu sinovni yuksak insoniylik bilan qarshi oldi. Respublika shahar va qishloqlari aholisi ko‘chirib keltirilgan fuqarolarni mehr-oqibat bilan kutib oldi, ularga turar joy berdi, o‘zi tor sharoitda yashab turib, non va boshqa tirikchilik vositalarini baham ko‘rdi. Bu holatni shunchaki maishiy yordam deb tushunish kamlik qiladi. Amalda bu xalqimizning urush yillarida namoyon etgan axloqiy bardoshi va jamoaviy insoniy pozitsiyasining ifodasi edi. G‘alaba yo‘lidagi fidokorlik bu yerda qurol yoki mehnat bilangina emas, balki insonni asrash, musibat chekkanlarga panoh berish orqali ham namoyon bo‘ldi.

Evakuatsiya qilinganlar orasida bolalarning o‘rni alohida edi. Manbalarda 1941–1942-yillar mobaynida O‘zbekistonga front orti shaharlaridan 78 ta bolalar uyi ko‘chirib keltirilgani, ularning 50 tasi mustaqil holda saqlab qolingani ko‘rsatiladi. Bu ma’lumotning o‘ziyoq urush yillarida respublika bolalar taqdiriga nechog‘li katta mas’uliyat bilan yondashganini anglatadi. Og‘ir ta’minot va yetishmovchilik sharoitiga qaramay, ko‘chirib keltirilgan bolalarga oziq-ovqat, parvarish va tarbiya masalalarida ustuvor e’tibor berilgan.

O‘zbekiston xalqining insonparvarlik fazilati, ayniqsa, ota-onasidan ajralgan bolalarni oilalar bag‘riga olishda yorqin namoyon bo‘ldi. Turli millat farzandlarini o‘z qaramog‘iga olgan yurtdoshlarimiz orasida temirchi Shoahmad Shomahmudov va Bahri Akramovaning 14 bolani tarbiyaga olgani umumxalq xotirasida mehr va matonat ramziga aylangan. Bu misol faqat bir oilaning olijanobligi emas, balki urush yillarida shakllangan keng ijtimoiy muhitning ham ifodasidir. Chunki yuzlab o‘zbek oilalari ko‘chirib keltirilgan, yetim qolgan bolalarga boshpana va mehr bergan.

Evakuatsiya jarayoni aholi bilan cheklanmadi. Respublikaga sanoat korxonalari, o‘quv yurtlari, ilmiy muassasalar va madaniy tashkilotlar ham ko‘chirildi. Bu esa O‘zbekistonni nafaqat insonlarni saqlab qolgan makon, balki intellektual va ishlab chiqarish salohiyatini ham asrab qolgan hududga aylantirdi. Shu jihatdan qaralganda, evakuatsiya faqat majburiy ko‘chirish emas, balki front orti hayotini saqlab qolish, urushdan keyingi tiklanish uchun poydevor yaratish jarayoni ham bo‘lgan.

Bu fenomenning yana bir muhim qirrasi — bag‘rikenglikning milliy xususiyatga aylanib ketganida ko‘rinadi. Urush yillarida aholi o‘zi ham yetishmovchilik, og‘ir mehnat va xavotir sharoitida yashagan bo‘lsa-da, musofir va mushkul ahvolga tushgan insonlarni yolg‘iz tashlab qo‘ymadi. Shuning uchun evakuatsiya tarixi O‘zbekistonning Ikkinchi jahon urushidagi hissasini baholashda faqat iqtisodiy va harbiy ko‘rsatkichlar bilan cheklanmaslik kerakligini ko‘rsatadi. Xalqimizning urushdagi xizmatini to‘g‘ri anglash uchun uning insonparvarlik merosini ham shu darajada qadrlash zarur.

Shu tariqa, evakuatsiya, bag‘rikenglik va insonparvarlik fenomeni O‘zbekistonning Ikkinchi jahon urushi yillaridagi tarixiy qiyofasini belgilab beruvchi asosiy jihatlardan biri bo‘ldi. Respublika yuz minglab odamlarga panoh berdi, bolalarni asradi, ko‘chirilgan muassasalarni joylashtirdi va og‘ir sharoitda ham insoniylik mezonini yo‘qotmadi. Bu tajriba 9-mayning ma’naviy mazmunini anglashda ham muhim: G‘alaba faqat frontda emas, mehr, sabr va bag‘rikenglik bilan ham qo‘lga kiritilgan.

Urush yillarida ilm-fan, ta’lim va madaniy hayot

Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston hayotini faqat front, safarbarlik va mehnat fronti bilan cheklab tasavvur qilish to‘liq manzarani bermaydi. Chunki urush sharoitida ham respublikada ilm-fan, ta’lim va madaniy hayot to‘xtab qolmadi. Aksincha, bu sohalar ham umumiy safarbarlikning muhim qismiga aylanib, front ehtiyojlariga xizmat qildi, jamiyatning ma’naviy bardoshini saqlashga yordam berdi va kelajak uchun intellektual poydevorni asrab qoldi.

Urush yillarida O‘zbekistonga ko‘chirib keltirilgan ilmiy muassasalar, oliy o‘quv yurtlari va mutaxassislar respublika ilmiy muhitini sezilarli darajada boyitdi. Bu jarayon faqat vaqtinchalik panoh berish emas, balki front va xalq xo‘jaligi uchun zarur ilmiy salohiyatni saqlab qolish vazifasini ham bajardi. Urush iqtisodiyoti sharoitida texnika, sanoat, qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va transport bilan bog‘liq amaliy izlanishlarga ehtiyoj keskin ortgani sababli, ilm-fan sohasi ham o‘z faoliyatini davr talablariga mos ravishda qayta yo‘naltirdi. Demak, urush yillarida ilm-fan frontdan ajralgan soha emas, balki g‘alaba manfaatiga xizmat qilgan strategik yo‘nalish edi.

Oliy ta’lim tizimida ham jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Bir tomondan, frontga ketgan yoshlar va o‘qituvchilar sababli kadrlar masalasi murakkablashdi, ikkinchi tomondan esa respublika hududiga evakuatsiya qilingan ta’lim muassasalari va mutaxassislar bu sohada yangi imkoniyatlar yaratdi. Oliy o‘quv yurtlari faoliyati urush sharoitiga moslashtirilib, qisqa muddatli, amaliy va front uchun zarur kadrlar tayyorlashga urg‘u berildi. Bu holat urush yillarida ta’limning shunchaki bilim berish vositasi emas, balki davlat va jamiyatni saqlab turish mexanizmiga aylanganini ko‘rsatadi.

Maktab va maktabgacha ta’lim tizimi ham og‘ir sinovdan o‘tdi. Urush sharoiti, moddiy tanqislik, o‘qituvchilar va ota-onalarning front yoki mehnat ishlariga jalb qilinishiga qaramay, ta’lim tizimi butunlay to‘xtab qolmadi. Buning o‘ziyoq jamiyatning ma’naviy barqarorligini saqlashga bo‘lgan intilishni ko‘rsatadi. Chunki urush davrida maktab faqat dars o‘tiladigan joy emas, balki bolalarni tarbiyalash, ularni ruhiy jihatdan asrash va kelajakka ishonchni saqlash makoni ham edi.

Ilm-fan va ta’lim bilan bir qatorda madaniy hayot ham urush davrida muhim ma’naviy vazifani bajardi. Teatr, musiqa, badiiy ijod, tasviriy san’at va ommaviy madaniy tadbirlar xalq kayfiyatini ko‘tarish, mehnatkashlar va jangchilar ruhini mustahkamlash, vatanparvarlik tuyg‘usini kuchaytirishga xizmat qildi. Madaniy safarbarlik shunchaki ko‘ngilochar tadbirlar emas, balki jamiyatning ichki bardoshini saqlashga qaratilgan ma’naviy front edi. Bu jihatni alohida ta’kidlash lozim: urush faqat qurol bilan emas, ruh bilan ham yutiladi.

Teatr san’ati ayniqsa, katta ahamiyat kasb etdi. Sahna asarlari, konsertlar, front brigadalari, ma’rifiy chiqishlar orqali madaniyat ahli xalq va jangchilar bilan bir safda turganini namoyon etdi. Teatr urush yillarida nafaqat estetik, balki tarbiyaviy va vatanparvarlik vazifasini ham bajardi. Shu sabab madaniy hayotni orqa frontning ikkinchi darajali qismi deb emas, balki insonning ma’naviy quvvatini saqlab turgan muhim sohalardan biri sifatida baholash zarur.

Tasviriy san’at va adabiyot ham davr ruhini ifoda etdi. Urush, yo‘qotish, sabr, jasorat, mehnat va umid mavzulari badiiy ijodning asosiy yo‘nalishlariga aylandi. Bu asarlar bir vaqtning o‘zida ham tarixiy guvohlik, ham ma’naviy taskin, ham tarbiyaviy vosita vazifasini bajardi. Shu ma’noda madaniyat urush yillarida voqelikning aks-sadosi bo‘lish bilan birga, jamiyatni ichki parokandalikdan asragan ma’naviy tayanch ham bo‘ldi.

Urush yillaridagi ilm-fan va madaniy hayotni baholashda yana bir muhim jihat bor: bu sohalar faqat urush davri ehtiyojlariga xizmat qilib qolmadi, balki urushdan keyingi taraqqiyot uchun ham zamin yaratdi. Evakuatsiya qilingan ilmiy muassasalar, saqlab qolingan ta’lim tizimi, to‘xtab qolmagan madaniy muhit keyinchalik respublikadagi ilmiy va ma’naviy rivojlanishning muhim omillaridan biriga aylandi. Demak, urush davridagi bu faoliyatni faqat majburiy safarbarlik emas, balki kelajakni saqlab qolish harakati sifatida ham baholash mumkin.

Shu tariqa Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekistonda ilm-fan, ta’lim va madaniy hayot jang maydonidan uzilgan, chetdagi sohalar emas edi. Ular front ortining ma’naviy va intellektual ustuniga aylandi, xalqning ruhiy bardoshini saqladi, vatanparvarlik kayfiyatini mustahkamladi va urushdan keyingi tiklanish uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Shu bois, 9-mayni anglashda faqat qurolli kurashni emas, balki aql, bilim va madaniyat bilan ko‘rsatilgan fidokorlikni ham esdan chiqarmaslik kerak.

O‘zbekistonning G‘alabaga qo‘shgan hissasi: tarixiy haqiqat va yangi qarashlar

Ikkinchi jahon urushi tarixida O‘zbekistonning o‘rnini to‘g‘ri baholash masalasi uzoq vaqt davomida biryoqlama talqinlar, cheklangan statistik ma’lumotlar va mafkuraviy yondashuvlar soyasida qolib keldi. Shu sabab bugun mazkur mavzuga qayta murojaat qilish faqat tarixiy xotira ehtiyoji bilan emas, balki tarixiy haqiqatni tiklash zarurati bilan ham bog‘liqdir. So‘nggi yillarda arxiv materiallarining kengayishi, yangi monografik tadqiqotlar, bibliografik ko‘rsatkichlar, kitob-albomlar va rasmiy xotira siyosati orqali O‘zbekistonning Ikkinchi jahon urushidagi hissasiga nisbatan yanada to‘laroq va muvozanatli qarash shakllanmoqda.

Avvalgi davrlarda O‘zbekistonning urushdagi ishtiroki ko‘p hollarda umumiy ittifoq tarixi ichida eritib yuborilgan, respublika hissasi esa asosan frontga yuborilgan odamlar soni yoki paxta, oziq-ovqat va sanoat mahsulotlari bilan o‘lchangan. Albatta, bunday ko‘rsatkichlar muhim. Biroq ular O‘zbekiston xalqining urush davridagi haqiqiy tarixiy missiyasini to‘liq ochib bermaydi. Chunki bu hissa faqat statistika yoki resurs bilan emas, balki inson qurboni, mehnat fidokorligi, evakuatsiya qilinganlarga panoh berish, bolalarni asrab qolish, ilm-fan va madaniyatni safarbar etish kabi ko‘p qatlamli tarixiy jarayonlar bilan belgilanadi.

Yangi qarashlarning eng muhim jihatlaridan biri — safarbarlik va qurbonlar haqidagi raqamlarning aniqlashtirilishi bilan bog‘liqdir. Keyingi yillardagi rasmiy bayonotlar va tadqiqotlarda O‘zbekistondan frontga safarbar etilganlar soni avvalgi qarashlarga nisbatan ancha katta bo‘lgani qayd etilmoqda. Bu ma’lumotlar xalqimizning G‘alabaga qo‘shgan hissasi miqyosi avval o‘ylanganidan ham kengroq bo‘lganini ko‘rsatadi. Demak, tarixiy haqiqatni tiklashning o‘zi ham milliy xotirani chuqurlashtiruvchi muhim ilmiy va ma’naviy vazifadir.

Yurtimizda “G‘alaba bog‘i” yodgorlik majmuasi, “Shon-sharaf” davlat muzeyi, “O‘zbekiston Ikkinchi jahon urushi davrida” turkumidagi kitob-albomlar, yangi tadqiqotlar va jamoatchilikka taqdim etilayotgan arxiv materiallari xalqimizning urushdagi ishtirokiga nisbatan yanada yaxlit qarashni shakllantirmoqda. Bu jarayon ilgari parcha-parcha holda ma’lum bo‘lgan faktlarni milliy xotiraning bir butun manzarasiga aylantirishga xizmat qilmoqda.

Yangi qarashlarning yana bir muhim qirrasi — O‘zbekistonning Ikkinchi jahon urushidagi o‘rnini jahon tarixi kontekstida anglashga intilishdir. Bugun mavzuga doir ayrim materiallarda xalqimizning G‘alabaga qo‘shgan hissasi chinakam mardlik va qahramonlik solnomasi sifatida talqin qilinishi bejiz emas. Chunki O‘zbekistonning urushdagi roli nafaqat sobiq ittifoq doirasida, balki fashizmga qarshi umumjahon kurashi doirasida ham ko‘rilishi lozim. Bu qarash milliy g‘ururni oshirish bilan birga, tarixiy o‘rinni haqqoniy baholashga ham xizmat qiladi.

Shu tariqa O‘zbekistonning G‘alabaga qo‘shgan hissasi haqidagi yangi qarashlar ikki muhim natijaga olib kelmoqda. Birinchisi, xalqimizning urush yillaridagi ishtiroki yanada to‘liq va isbotli manzarada namoyon bo‘lmoqda. Ikkinchisi, 9-mayning mazmuni faqat o‘tmishni eslash emas, balki tarixiy haqiqatni tiklash, milliy xotirani mustahkamlash va yosh avlodga xolis saboq berish vazifasi bilan boyimoqda. Ana shu nuqtai nazardan qaralganda, O‘zbekistonning G‘alabaga qo‘shgan hissasini o‘rganish — faqat tarixchilarning ishi emas, balki milliy o‘zlikni anglashning muhim shartidir.

“G‘alaba bog‘i”ning g‘oyaviy ahamiyati uning oddiy yodgorlik emasligida ko‘rinadi. U jang maydonida qurbon bo‘lganlar, front ortida mehnat qilganlar, evakuatsiya qilinganlarga panoh berganlar va urushning og‘ir yukini ko‘targan butun xalq xotirasini jamlaydigan ramziy makondir. Shu bois bu majmua faqat memorial inshoot emas, balki tarixiy xotirani jismoniy va ma’naviy jihatdan mustahkamlaydigan davlat va jamiyat muloqoti maydoniga aylangan. Bu yerda tarix muzey ekspozitsiyasi sifatidagina emas, balki jonli ma’naviy tajriba sifatida qabul qilinadi.

“Shon-sharaf” davlat muzeyi mazkur infratuzilmaning ilmiy-ma’rifiy o‘zagini tashkil etadi. Uning asosiy ahamiyati shundaki, muzey Ikkinchi jahon urushiga oid materiallarni faqat saqlash bilan cheklanmay, ularni jamoatchilik, ayniqsa yosh avlod uchun mazmunli va ta’sirchan tarzda taqdim etadi. Muzeyda xalqimizning frontdagi mardligi, front ortidagi mashaqqatli mehnati va urush yillaridagi insonparvarlik fazilatlarini aks ettiruvchi ekspozitsiyalar yaratilgani qayd etilgan. Bu holat tarixiy xotirani quruq statistika yoki abstrakt bayondan chiqarib, aniq inson taqdirlari va milliy tajriba bilan bog‘lash imkonini beradi.

Tarixiy xotiraning yangi infratuzilmasi faqat inshootlar bilan cheklanmaydi. U kitob-albomlar, hujjatlar nashri, ko‘rgazmalar, festivallar, uchrashuvlar va ma’rifiy dasturlar orqali ham boyitilmoqda. 2021-yildagi nutqda “G‘alaba bog‘i” qisqa muddatda tabarruk ziyoratgoh, ma’naviy-ma’rifiy va harbiy-vatanparvarlik tadbirlari muntazam o‘tkaziladigan qutlug‘ maskanga aylangani, 300 mingdan ziyod yoshlar ishtirok etgan “Shon-sharaf” harbiy festivali va turli ko‘rgazmalar katta ta’sir ko‘rsatgani alohida ta’kidlangan. Demak, bu infratuzilma statik emas, balki doimiy ishlaydigan, xotirani harakatda saqlaydigan tizimdir.

 “G‘alaba bog‘i” va “Shon-sharaf” Yangi O‘zbekistonda tarixiy xotiraning yangi infratuzilmasini shakllantirdi. Bu infratuzilma urush haqidagi bilimni saqlash, uning ma’naviy saboqlarini avlodlarga yetkazish, xalq jasoratini abadiylashtirish va 9-mayning mazmunini chuqurlashtirishga xizmat qilmoqda. Demak, bugungi xotira siyosati faqat o‘tmishni yod etish emas, balki uni jonli ma’naviy, madaniy va tarbiyaviy kuchga aylantirish yo‘lidan bormoqda.

Faxriylarga ehtirom va ijtimoiy siyosatning insonparvarlik yo‘nalishi

Yangi O‘zbekistonda 9-may sanasiga munosabat faqat tarixiy xotirani saqlash bilan cheklanmaydi. U ayni vaqtda Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari, front ortida fidokorona mehnat qilgan insonlar, shuningdek, ularning oilalariga amaliy g‘amxo‘rlik ko‘rsatish orqali inson qadrini ulug‘lash siyosati sifatida ham namoyon bo‘lmoqda. Shu ma’noda faxriylarga ehtirom masalasi davlatning ma’naviy qiyofasi, jamiyatning xotira madaniyati va insonparvarlik tamoyillarini aniq ifodalovchi muhim mezonga aylangan.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va mehnat fronti faxriylari bugun nafaqat tarixning tirik guvohlari, balki xalq matonati, jasorati va fidoyiligining jonli timsollaridir. Shu bois ularga e’tibor qaratish faqat ijtimoiy yordam emas, balki tarixiy adolatni qaror toptirishning ham bir shaklidir. Chunki g‘alaba haqida gapirganda, uni ta’minlagan avlod taqdiriga amaliy munosabat bildirilmasa, xotiraning ma’naviy mazmuni to‘liq ochilmaydi.

So‘nggi yillarda bu boradagi davlat siyosati yanada aniq va maqsadli tus oldi. Xususan, 2025-yil 19-fevralda qabul qilingan Farmonga ko‘ra, Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va nogironlarining har biriga 10 ming AQSH dollari, qatnashchilarga tenglashtirilgan shaxslarga 25 million so‘m, 1941–1945-yillardagi mehnat fronti qatnashchilarining har biriga esa 3 million so‘m miqdorida bir martalik pul mukofoti belgilandi. Bu choralarning ahamiyati faqat moddiy ko‘makda emas, balki davlat tomonidan tarixiy xizmatning rasman e’tirof etilishida ham namoyon bo‘ladi.

Mazkur yondashuvning muhim qirrasi shundaki, faxriylarga ko‘rsatilayotgan e’tibor faqat mablag‘ ajratish bilan cheklanmaydi. Rasmiy tartibga ko‘ra, pul mukofotlarini tantanali va bayramona vaziyatda topshirish, bu jarayonga mahalliy hokimliklar, jamoat tashkilotlari, “Nuroniy” jamg‘armasi, ma’naviyat va ma’rifat tuzilmalari jalb etilishi belgilangan. Bu holat faxriylarga munosabatni byurokratik tartib emas, balki jamiyat ishtirokidagi ehtirom madaniyatiga aylantirishga intilish borligini ko‘rsatadi.

Faxriylarga ehtirom siyosatining yana bir muhim jihati — urush qatnashchilari bilan bir qatorda mehnat fronti vakillariga ham alohida e’tibor qaratilayotganida ko‘rinadi. Bu juda to‘g‘ri va tarixiy jihatdan asosli yondashuvdir. Chunki g‘alaba faqat jang maydonlarida emas, balki zavodlarda, temir yo‘llarda, dalalarda, shifoxonalarda va maktablarda ham ta’minlangan edi. Shu sabab mehnat fronti qatnashchilarini e’zozlash front va front orti o‘rtasida sun’iy farq qo‘ymasdan, g‘alabani butun xalqning umumiy jasorati sifatida baholash imkonini beradi.

Bu siyosatning tarbiyaviy ahamiyati ham katta. Faxriylarga amaliy g‘amxo‘rlik ko‘rsatish orqali yosh avlodga tarixni kitobdan emas, tirik inson taqdiri orqali anglash imkoni beriladi. Bu esa Vatanga sadoqat, tinchlik qadri, sabr-matonat va fidoyilik haqidagi tushunchalarni yanada ta’sirchan qiladi. Aniqroq aytganda, faxriylarni e’zozlash — bu faqat o‘tmishga hurmat emas, balki kelajak avlod ongiga ma’naviy mezon singdirish usuli hamdir.

Faxriylarga ehtirom Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy siyosatning insonparvarlik yo‘nalishini yorqin ifoda etmoqda. Bu siyosat moddiy rag‘bat, ma’naviy e’zoz, jamoatchilik ehtiromi va yoshlar tarbiyasini birlashtirgan holda amalga oshirilmoqda. Ana shu jihati bilan u 9-mayning zamonaviy mazmunini yanada boyitadi: Xotira va qadrlash kuni o‘tmishni eslash kunigina emas, balki inson qadrini ulug‘lash kuni hamdir.

Bir so‘z bilan aytganda, Ikkinchi jahon urushi O‘zbekiston xalqi uchun shunchaki jahon miqyosidagi harbiy to‘qnashuv emas, balki butun millat taqdirini sinovdan o‘tkazgan ulkan tarixiy voqea bo‘ldi. Bu urush xalqimizning jang maydonidagi mardligi, front ortidagi mashaqqatli mehnati, evakuatsiya qilinganlarga ko‘rsatgan mehr-oqibati, ilm-fan, ta’lim va madaniyat sohalaridagi matonati orqali umummilliy jasorat maktabiga aylandi.

Yangi O‘zbekistonda 9-mayning mazmuni ham aynan shu tarixiy anglash jarayoni bilan boyimoqda. Bugun bu sana faqat urushdagi g‘alabani yodga olish kuni emas, balki qurbonlar xotirasiga ehtirom, faxriylarga e’zoz, tinchlik qadrini anglash, yosh avlodni vatanparvarlik va insonparvarlik ruhida tarbiyalash kuni sifatida qabul qilinmoqda.  Shuning uchun 9-may — Xotira va qadrlash kunini anglash, aslida, o‘tmishni eslash bilan birga bugungi kun ma’naviy mas’uliyatini ham anglash demakdir. Bu sana bizga tinchlikning qadrini, ozodlikning bahosini, milliy birlik va insoniylik fazilatlarining qanchalik yuksak qadr ekanini eslatadi. Agar tarixiy xotira xolis manbalar, aniq dalillar va haqqoniy tahlil asosida saqlansa, u faqat o‘tmish haqidagi bilim emas, balki kelajak uchun ma’naviy tayanchga aylanadi.

Demak, O‘zbekiston xalqining Ikkinchi jahon urushi yillaridagi jasorati va matonati 9-mayning mazmunini belgilab beruvchi bosh omildir. Bu jasoratni unutmaslik, uni tarixiy haqiqat asosida yoritish va kelajak avlodga yetkazish — tarixchilar, jamoatchilik va butun jamiyat oldidagi umumiy burchdir. Xotira bor ekan, qadr bor. Qadr bor ekan, tarix saboqlari ham, millatning ma’naviy qudrati ham yashayveradi.

Naim Oblomurodov,

Toshkent davlat iqtisodiyot 

universiteti professori, tarix fanlari doktori