Zamaxshariyning asarini yod olganlarga besh ming kumush tanga berilgan
Jahon ilm-fani tarixida mislsiz bir voqelik mavjud. Arab tili grammatikasining eng mukammal qoidalarini turonlik olim yaratgan. Buyuk vatandoshimiz Mahmud Zamaxshariy ana shunday beqiyos zakovat egasidir. Uning tengsiz zakosi butun musulmon olami olimlarini o‘z ortidan ergashtira oldi. Bu nodir hodisa millatimizning ulkan tafakkur salohiyatidan dalolat beradi.
Alloma bir ming yetmish beshinchi yili qadimiy Xorazmning Zamaxshar qishlog‘ida dunyoga keldi. Yosh Mahmudning ilk teran dunyoqarashi otasining ta’sirida shakllandi. U dastlabki ilm saboqlarini otasidan oldi va xattotlik san’atini mukammal egalladi. Til sohasidagi birinchi ustozi mashhur olim Abu Mudar Isfahoniy bo‘ldi. Keyinchalik u bilim izlab Markaziy Osiyoning yirik ilm o‘chog‘i sanalgan Buxoroga yo‘l oldi. Bu qadimiy shaharda shayx ul-islom Abumansur Nasr Horisiy kabi yirik olimlardan ta’lim oldi.
Buxoroda o‘qishni tamomlagach, Zamaxshariy ma’lum muddat Xorazmshohlar saroyida kotiblik qildi. U hukmdorlar doirasiga yaqinlashishga va nodir ilmini amalda ko‘rsatishga urindi. Biroq beqiyos ilmi va iqtidori saroy ahli tomonidan munosib qadrlanmadi. Daho tafakkur egasi tor doiraga sig‘may, o‘zga yurtlar sari safarga otlandi. Marv, Nishopur, Bag‘dod va Damashq kabi tarixiy shaharlar uning ilmiy maydoniga aylandi. Olim Makka shahriga ikki marta safar qildi va uzoq muddat shu yerda yashadi. Muqaddas shaharda tinmay ilm tarqatdi va “Jorulloh”, ya’ni “Allohning qo‘shnisi” sharafli nomini oldi.
Zamaxshariyning ellikdan ortiq bebaho asarlari bizgacha butun holida yetib kelgan. Ularning ichida bir ming bir yuz yigirma birinchi yili bitilgan “Al-Mufassal” asari alohida ajralib turadi. Bu nodir durdona arab tili nahvu sarfini (sintaksisi va morfologiyasini) o‘rgatuvchi benazir qo‘llanmadir. Kitobning shuhrati tez orada butun Sharq va G‘arb olamiga yashin tezligida tarqaldi. Shom o‘lkasi hokimi Muzaffariddin Muso bu murakkab kitobni yod olganlarga ulkan boylik va’da qildi. Ushbu marraga yetgan tolibi ilmlarga besh ming kumush tanga sovg‘a qilingan. Chunki bu kitobni o‘zlashtirgan inson barcha ilmlarning kalitini qo‘lga kiritar edi.
Olim qadimiy turkiy til tarixiga ham beqiyos hissa qo‘shgan. Otsiz Xorazmshohga bag‘ishlab bitilgan “Muqaddimat ul-adab” (“Adab ilmiga muqaddima”) asari buning isbotidir. Kitob bir ming bir yuz o‘ttiz yettinchi yili tasnif etildi va besh mantiqiy qismga bo‘lindi. Unda arabcha so‘zlar ostida forsiy va turkiy tarjimalar o‘ta aniqlik bilan berildi. Bu qadimiy topilma o‘zbek tarixiy leksikologiyasini o‘rganish uchun tengsiz manbadir. Asar bir ming yetti yuz oltinchi yili Xo‘ja Ishoq afandi tomonidan usmonli turk tiliga o‘girildi. Ushbu kitob ajdodlarimizning so‘z boyligi nechog‘lik keng bo‘lganini yaqqol isbotlaydi.
Buyuk mutafakkir lug‘atshunoslik va so‘z san’ati sohalarini ham o‘ta chuqur tadqiq etdi. U uch yarim mingga yaqin arab maqollarini to‘plab, ularni “Al-Mustaqso fil-amsol” (“Kamolga yetgan maqollar”) kitobida izohladi. “Asos al-balog‘at” (“Notiqlik asoslari”) asarida esa fikrni chiroyli iboralar bilan ifodalashning qoidalari ko‘rsatilgan. Tog‘lar va dengizlar haqidagi bebaho asari keyinchalik g‘arb olimlarini ham qattiq hayratga soldi. Gollandiyalik taniqli arabshunos Salverda de Grave uni bir ming sakkiz yuz ellik oltinchi yili mukammal tadqiq qildi. Zamaxshariyning didaktik nasihatomuz bitiklari kishilarni pokligu halollikka chorlovchi muhim ma’naviy ko‘zgu edi.
Islom olamida, ayniqsa, tafsir ilmida Mahmud Zamaxshariyning tarixiy o‘rni beqiyosdir. Uning bir ming bir yuz o‘ttiz ikkinchi yillarda bitilgan “Al-Kashshof” asari teran ilmiy mo‘’jizadir. Qohiradagi dunyoga mashhur Al-Azhar dorilfununi tolibi ilmlari muqaddas Qur’on tafsirini shu durdona asosida o‘rganadilar. Dunyoning eng nufuzli qo‘lyozma xazinalarida bu muqaddas kitobning yuzdan ortiq nodir nusxalari asralmoqda. Turli asrlarda ushbu asarning o‘ziga bitilgan yigirmadan ortiq sharh va hoshiyalar bor.
Xorazm zaminidan yetishib chiqqan ushbu buyuk siymo o‘zbek tafakkurining yuksak cho‘qqisidir. Uning bashariyatga qoldirgan benazir ilmiy xazinasi butun insoniyat aql-idrokini boyitishga xizmat qildi. Ilm yo‘lidagi bunday matonat va o‘tkir zakovat millatimizning qon-qoniga singib ketgan asl xususiyatdir. Mahmud Zamaxshariy bosib o‘tgan yo‘l kelajak avlodlarni buyuk ishlarga ruhlantiruvchi jonli kuchdir. Zero, bizning tariximiz jahonni lol qoldirgan buyuk tamaddunlar tarixidir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
