Янги Ўзбекистон ташқи сиёсати: суверенитет, мувозанат ва глобал шерикликлар

Маълумки, XXI асрнинг учинчи ўн йиллигида халқаро муносабатлар тизими ўта жиддий, мураккаб ва тубдан қайта шаклланиш даврини бошдан кечирмоқда. Совуқ урушдан кейинги йилларда шаклланган бир қутбли дунё тартиботи ўрнини аста-секин, аммо ортга қайтмас тарзда кўп қутбли геосиёсий шамойилга бўшатмоқда. Халқаро хавфсизлик ва иқтисодиёт соҳасидаги стратегик таҳлилда ушбу жараён жаҳон миқёсида таъсир ўтказиш ваколати бир неча йирик давлат ва минтақавий кучлар ўртасида тақсимланишини англатади.

Таъкидлаш жоиз, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев жаҳон минбарларида ушбу геосиёсий воқеликка аниқ, холис баҳо бериб, дунёда халқаро институтларнинг ўрни ва роли заифлашаётгани, иқлим ўзгариши, турли қарама-қаршиликлар ҳамда технологик тенгсизлик кучаяётгани, шу билан бирга янги геосиёсий хатарлар вужудга келаётганини алоҳида қайд этиб келмоқда.

Бундай глобал силжиш ва ўзгариш асносида Марказий Осиё минтақаси улкан табиий хом ашё манбаси, ўсиб бораётган инсон капитали ва Шарқ билан Ғарбни, Шимол билан Жанубни боғловчи стратегик транзит тугуни сифатидаги беқиёс географик жойлашуви туфайли жаҳон геосиёсатининг фаол, марказий нуқталаридан бирига айланди.

Ўтган аср охири ва жорий асрнинг дастлабки ўн йилликларида минтақа давлатлари асосан анъанавий йирик қутблар таъсири доирасида эди. Бугун эса ушбу манзара бутунлай ўзгаряпти. Ҳозир Хитой Халқ Республикаси, Россия Федерацияси, Америка Қўшма Штатлари ва Европа Иттифоқи ўртасида минтақавий хавфсизлик кафолати, иқтисодий ресурс ва муҳим минералларга эгалик қилиш ҳамда барқарор сиёсий ҳамкорликни таъминлаш йўлида мислсиз геосиёсий рақобат кечмоқда. Мазкур шиддатли рақобат шароитида давлатимиз раҳбарининг узоқни кўзлаб олиб бораётган “Ўзбекистон ҳеч қайси кучнинг куч синашиш майдонига айланмайди” деган қатъий стратегик доктринаси мамлакат ташқи сиёсати ўзаги ва ҳаракатлантирувчи кучи бўлиб хизмат қилмоқда.

Юртимизда олиб борилаётган кенг кўламли ислоҳотлар доирасида республикамиз дипломатик корпуси илмий доираларда “Стратегик мувозанатлаш” – “Strategic hedging” деб аталувчи мураккаб, аммо ўта самарали стратегияни муваффақиятли амалга оширмоқда. Яъни, Ўзбекистон ҳар бир стратегик ҳамкордан мамлакат иқтисодиёти, ижтимоий соҳаси ва хавфсизлиги учун энг зарур ресурс ва технологияни ўзлаштириб, эвазига давлат суверенитетига путур етказмайдиган, мутлақо тенг ҳуқуқли, ўзаро манфаатли муносабат таклиф этади. Мамлакатимиз хорижий ҳарбий базаларни ҳудудида жойлаштирмаслик, шунингдек учинчи давлатларга қарши қаратилган ҳар қандай ҳарбий-сиёсий блокларга қўшилмаслик қоидасига қатъий амал қилиб келаётгани давлатимиз ўз стратегик мухториятини қанчалик ишончли ҳимоя қилаётгани тасдиғидир.

ХХР бугунги кунда Ўзбекистоннинг энг йирик савдо ва сармоявий шерикларидан бирига айланиб, мамлакатимиз иқтисодиётига тизимли равишда улкан сармоя киритмоқда. XXI асрнинг энг йирик иқтисодий концепцияси бўлмиш “Бир макон, бир йўл” – “Belt and Road Initiative” ташаббуси доирасида Хитой Марказий Осиёнинг логистик, ишлаб чиқариш ва транспорт имкониятини ўзлаштиришга беқиёс эътибор қаратмоқда. Чин юрти билан ҳамкорлик анъанавий қазилма бойликлар экспорти билан чекланиб қолмай, замонавий юқори технология, машинасозлик, яшил энергетика соҳаларида ҳам тубдан кенгаймоқда. Экологик тоза яшил транспорт инфратузилмасини ривожлантириш бўйича имзоланган йирик лойиҳа бунинг ёрқин исботидир.

Хусусан, Энергетика вазирлиги ҳамда Хитойнинг «Henan Suda» корпорацияси ўртасида эришилган келишувга мувофиқ, 2033 йилгача диёримиз бўйлаб жами 70 марказлашган, 50 000 алоҳида электромобилни қувватлантириш қурилмаси ўрнатиш назарда тутилган кенг кўламли лойиҳа амалиётга жорий этилмоқда. Мазкур оламшумул ташаббус келгусида 700 000 дан кўп электромобилни узлуксиз ва барқарор энергия билан таъминлашга хизмат қилади, карбонсиз, экологик тоза транспорт тизимига ўтиш стратегиямизни бевосита қўллаб-қувватлайди. Айни жараён Ўзбекистонни минтақадаги электромобиллар инфратузилмаси энг ривожланган етакчи давлатга айлантиради.

Шу билан бирга стратегик транспорт ва транзит соҳасида том маънодаги “Аср лойиҳаси” ҳисобланган Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон (CKU) темир йўли қурилиши бўйича улкан ва тарихий қадам қўйилди. 1997 йилдан буён давом этиб келган мураккаб музокарадан сўнг, 2025 йил 16 декабрь куни Қирғиз Республикаси пойтахти Бишкек шаҳрида мазкур лойиҳани молиялаштириш бўйича якуний ва тарихий битим имзоланди. Умумий инвестиция қиймати 4.7 миллиард долларга тенг бу ноёб лойиҳа доирасида ХХРнинг Тараққиёт банки ва Экспорт-импорт банки томонидан 35 йил муддатга 2.3 миллиард долларлик имтиёзли кредит ажратилиши тасдиқланди. Махсус тузилган қўшма корхонада Чин томони молия ва қурилишнинг асосий қисмини зиммасига олган ҳолда 51 фоиз, Қирғизистон ва Ўзбекистон Республикалари эса ҳар бири 24.5 фоиздан улушга эга бўлди.

Узунлиги тахминан 520 километр мазкур пўлат магистрал барпо этилиши фавқулодда мураккаб муҳандислик ечимини талаб қилади. Масалан, Қирғизистоннинг баланд тоғли ҳудудларини бирлаштирадиган 304 километр масофада 50 кўприк, 29 туннел вужудга келади. Бу бутун йўналишнинг қарийб 40 фоизи мураккаб муҳандислик иншоотларидан иборат бўлишини англатади. Ушбу транзит йўлаги тўлақонли ишга тушгач, Қашқар шаҳри Торугарт довони ва Жалолобод шаҳри орқали Андижонга уланади. Шу тариқа Ўзбекистон ва бутун минтақа учун Шарқий Осиёдан Яқин Шарқ, Жанубий Кавказ ва Европа бозорига чиқадиган муқобил, хавфсиз ва энг қисқа йўл очилади, минтақанинг транзит мустақиллиги сўзсиз кафолатланади.

Табиийки, Россия Федерацияси тарихий, савдо-иқтисодий ва маданий-гуманитар ришталардан минтақада ўз таъсири ва иқтисодий барқарорлигини таъминлаш учун фойдаланмоқда. Жаҳон миқёсидаги санкция ва чекловга қарамай, Ўзбекистон ва Россия ўртасидаги товар айланмаси 2025 йил барқарор ўсиш суръатини намойиш қилиб, 13 миллиард доллардан ошди. РФ иқтисодиётнинг йирик стратегик объектлари ва айниқса энергетика хавфсизлиги борасида ишончли ҳамкорларимиздан бири бўлиб қолмоқда. Айни йўналишдаги йирик стратегик қадам Ўзбекистонда Марказий Осиёдаги илк ва ягона атом электр станцияси қурилиши лойиҳасидир. Дастлабки келишувга кўра, Жиззах вилоятида кам қувватли АЭС (SMR – RITM-200N технологияси асосида умумий қуввати 330 МВт 6 блок) қурилиши режалаштирилган эди. 2025 йил сентябрь ойида Москва шаҳрида бўлиб ўтган “Жаҳон атом ҳафталиги” – “World Atomic Week” доирасида ушбу лойиҳа кўлами мисли кўрилмаган даражада кенгайтирилди ва “Ўзатом” агентлиги ҳамда “Росатом” давлат корпорацияси ўртасида йирик интеграциялашган АЭС барпо этиш бўйича янги, концептуал шартнома имзоланди. Мазкур битимга асосан, Жиззахдаги бир майдоннинг ўзида ҳам йирик, ҳам кичик реакторлар уйғун ишлайдиган лойиҳа – ҳар бири қуввати 1 ГВт (ГигаВатт) икки йирик “VVER-1000” – “Generation III+” сув-сув энергетика реакторлари ҳамда икки 55 МВт қувватли инновацион “RITM-200N” кам қувватли реакторлари бирлашади.

Ушбу улкан энергетика объекти Ўзбекистонни жаҳонда биринчи марта ҳам йирик, ҳам кам қувватли реакторларни ягона майдонда муваффақиятли ишлатувчи давлатга айлантиради. Мажмуа тўлиқ ишга тушгач, йилига 17.2 миллиард кВт/соат соф ва арзон электр энергияси ишлаб чиқарилади ва мамлакат умумий энергия эҳтиёжининг қарийб 14 фоизи қопланади. Бу ташаббус “Ўзбекистон-2030” стратегиясида белгиланган иқтисодиётни барқарорлаштириш, саноат корхоналарини энергия билан узлуксиз таъминлаш ва карбонат ангидрид газини камайтириш орқали яшил энергияга ўтиш мақсадига тўла ҳамоҳанг.

АҚШ ва ЕИнинг Марказий Осиёга нисбатан сиёсати ҳам сўнгги йилларда аниқ ва қатъий прагматик ўзанга бурилди. Ғарб давлатлари минтақага иқтисодий диверсификациялашган ҳудуд, муҳим минераллар манбаи, ишончли транзит тизими ва технологик трансфер манзили сифатида жиддий қарамоқда. Сиёсий мулоқотнинг энг юқори даражаси сифатида АҚШ ва Марказий Осиё давлатлари муносабатлари тарихида навбатдаги C5+1 форматидаги олий даражали саммит Президент Дональд Трамп мезбонлигида 2025 йил 6 ноябрь куни Вашингтонда, Оқ уйда ташкил этилди. Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон раҳбарлари иштирок этган ушбу анжуман анъанавий дипломатия декларацияси эмас, балки бевосита аниқ битим ва инвестиция (deals, not declarations)га асосланганлиги билан алоҳида аҳамият касб этди.

Дипломатик платформанинг бизнес қисми бўлмиш B5+1 учрашувида 25 миллиард долларлик йирик бизнес эълони – махсус “Келишув ҳудуди” (Deal Zone) амалиётга татбиқ этилди. Томонлар стратегик хом ашё ва муҳим минераллар (вольфрам, сурма, литий ва бошқа ноёб ер унсурлари)ни қазиб олиш ва қайта ишлаш, минтақавий транспорт йўлакларини кенгайтириш, энергетика хавфсизлиги ҳамда сунъий интеллект соҳасидаги технологик ҳамкорликни чуқурлаштиришга келишиб олдилар.

Айни жараён доирасида Ўзбекистон Республикаси миллий авиаташувчиси – “Uzbekistan Airways” компанияси ва “Boeing” аэро фазовий корпорацияси ўртасида миллий авиация тарихидаги энг йирик ва қимматли шартнома имзоланди. Маълумки, дастлаб янглиш 37 самолёт ҳақида хабар берилган эди. Аслида Вашингтонда АҚШ савдо вазири Ховард Лутник ва Ўзбекистон инвестициялар, саноат ва савдо вазири Лазиз Қудратов иштирокида имзоланган ва расман тасдиқланган ҳужжатга кўра, республикамиз жами 22 та замонавий, кенг фюзеляжли “Boeing 787-9 Dreamliner” самолёти харид қилиш бўйича қатъий келишувга эришилди. Бу учоқлардан 14 таси қатъий буюртма, 8 таси опцион сифатида тасдиқланган. Умумий рўйхат нархи бўйича қиймати 8 миллиард доллардан ошадиган ушбу стратегик келишув 2031 йилдан бошлаб самолёт етказиб беришни кўзда тутади.

Мазкур шартнома Ўзбекистоннинг Шимолий Америка, Европа, Яқин Шарқ ва Осиё-Тинч океани бозорига бевосита ва тўғридан-тўғри чиқиш имкониятини кескин кенгайтиради, Тошкентни минтақавий йирик халқаро транзит авиация хабига айлантиришдек улуғвор мақсадга хизмат қилади ҳамда АҚШ иқтисодиётида 35 000 дан зиёд иш ўрнини қўллаб-қувватлайди.

Дипломатик муваффақиятнинг яна бир мантиқий давоми сифатида 2026 йил 19 февраль куни Вашингтонда ўтказилган, янги глобал хавфсизлик манзарасини яратишга қаратилган “Тинчлик Кенгаши” (Board of Peace) инаугурал саммитини келтириш мумкин. Бу анжуманда Ўзбекистон раҳбарияти бевосита иштирок этиб, халқаро миқёсдаги низоларни, хусусан Яқин Шарқ ва Ғазодаги гуманитар инқирозни тинч йўл билан ҳал этиш жараёнида мамлакатимизнинг фаол халқаро обрўсини яна бир бор намойиш қилди.

22 аъзо давлатни бирлаштирган мазкур Кенгаш йиғилишида АҚШ томонидан Ғазони қайта тиклаш учун 10 миллиард доллар, жумладан Ўзбекистон, Қозоғистон, Озарбайжон, БАА, Саудия Арабистони каби қатор давлатлар томонидан қўшимча 7 миллиард долларлик халқаро ёрдам пакети тасдиқланди. Республикамиз ушбу ташаббус доирасида Ғазодаги махсус ҳудудни қайта иқтисодий тиклаш ва ривожлантириш масъулиятини зиммасига олгани фаол ва гуманитар ташқи сиёсатнинг ёрқин намунасидир.

Европа Иттифоқи ҳам минтақамизда яшил технология, меъёрий-ҳуқуқий стандарт ва инфратузилма провайдери сифатидаги иштирокини изчил кучайтирмоқда. 2025 йил 3-4 апрель кунлари қадимий ва навқирон Самарқанд шаҳрида тарихдаги биринчи “ЕИ – Марказий Осиё” саммити бўлиб ўтди.

Европа Комиссияси Президенти Урсула фон дер Ляйен ва Европа Кенгаши Президенти Антониу Кошта ҳамда Марказий Осиёнинг беш давлати раҳбарлари иштирокида кечган бу йирик тарихий анжуманда томонлар муносабати расман “стратегик шериклик” даражасига кўтарилгани эълон қилинди ва тегишли Декларация қабул қилинди. Эътиборлиси, ЕИ “Global Gateway” (“Дунё дарвозаси”) инфратузилма дастури доирасида Марказий Осиё учун 12 миллиард евро миқдоридаги ўта йирик инвестиция пакетини тақдим этди. Мазкур улкан сармоя Транс-Каспий халқаро транспорт йўлаги – Ўрта йўлакда юк ташиш вақтини 15 кун қисқартириш (10 миллиард евро ажратилган), энг чекка қишлоқлар ва мактабларни Европа коинот йўлдоши орқали рақамли интернет тармоғига улаш (биргина 2025 йил Қозоғистон ва минтақадаги 2000 дан зиёд мактаб уланди) ҳамда Орол бўйи ҳудудида инновацион яшил белбоғ яратиш, сув-энергетика хавфсизлигини таъминлаш каби улуғ мақсадларга хизмат қилади.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон кўп қутбли дунё шароитида ҳеч бир гегемон кучга қарам бўлиб қолмаслик ва қарз тузоғига тушмаслик мақсадида давлатларнинг геосиёсий манфаатини миллий иқтисодиётни модернизация қилиш йўлида моҳирона мувозанатламоқда. Зеро, суверенитет, очиқлик ва прагматизм давлатимиз ташқи сиёсатининг ўзгармас асосидир.

Абдуазиз Хидиров,

Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги

Давлат сиёсати ва бошқаруви академияси магистранти,

ЎзА